Eric Hoekstra

OER DE POEZIJ EN IT PROAZA FAN AGGIE VAN DER MEER

(Rede útsprutsen by de oanbieding fan it boek Oerfeart  fan Aggie van der Meer te Boalsert, tongersdei 16 novimber 2006.)

‘Ik ha boeken en gedichtebondels fan Aggie van der Meer resinsearre. Yn dy hoedanichheid, as resinsint, bin ik frege om in oersjoch fan har wurk te jaan, by gelegenheid fan har nije boek “Oerfeart”.
  Ik wol jim earst in geheim fertelle. As ik in resinsje skriuw, dan skriuw ik dy op it foarste plak, net foar de lêzers, mar foar de auteur. De lêzers beskôgje ik as it omsteand laach. Ik praat net foar de lêzers, dat soe ik net doare. Mar ik doar wol tsjin jim te praten. By dizzen dus.

De earste roman dy’t ik fan Frou van der Meer lies wie de Lytse Roman fan Jon Fels. In boek mei as ien fan 'e tema's pedofily. Ik tocht fan "dat kin allinnich mar in draak fan in boek wurde". Mar mirakels, it blykte in konsintrearre masterwurkje te wêzen. It is skreaun yn in mearke-achtige nij-testamintaryske styl, en dêrby doel ik dan op it symboalyske tinken dat Jezus yn it testamint útdraacht. In pear oanhellings út Evangeelje fan Jehannes:
  “En it brea dat ik jaan sil is myn fleis dat ik jaan sil foar it libben fan ‘e wrâld.
En Jezus sei tsjin har, ik bin it brea fan it libben. Dy’t ta my komt, sil nea honger lije. En dy’t yn my leaut sil nea toarst lije.”
  Hjir hawwe wy de materiële transformaasje fan it liif teweibrocht troch it iten. Dy wurdt troch Jezus brûkt as symboal foar de spirituele transformaasje fan de geast teweibrocht troch it leauwen yn him.
  Allyksa seit Jezus "It keninkryk fan 'e himelen is yn jim", en "elkenien is in bern fan God". Dan doelt Er op in jubeljende ynderlike geastesgesteldheid dy't er symboalysk oantsjut mei de fraze "Bern fan God" en mei de fraze “it keninkryk is yn jim”.

Yn ‘e Lytse Roman fan Jon Fels hinget ek sa'n sfear as yn it NijeTestamint. De realiteit bestiet net allinnich as eksterne realiteit, mar is op it foarste plak de útdrukking fan in ynderlike spirituele realiteit. De eksterne wrâld is net in ding op himsels, it bestiet as subjektive útdrukking fan emoasje. De eksterne wrâld ropt tinzen op, wurdt ynkleure troch emoasjes: de eksterne realiteit bestiet allinnich as dûnspartner foar de ynderlike realiteit fan de haadpersoanen. Der wurdt dus gjin uterlik, gjin karakter, gjin natuer beskreaun om it feitlike beskriuwen sels, lykas yn in protte plichtmjittige boeken al it gefal is. Alles bestiet allinnich as fieling, as objektyf korrelaat (ahem-ahem) fan immen syn perspektyf.
  Uterlike realiteit is ynderlike realiteit. In foarbyld hjirfan út de Lytse Roman fan Jon Fels. De iensume haadpersoan, oars as oars troch syn pedofile oanstriid, sjocht in fûgel en dat wurdt sa beskreaun:

"De graupiper is syn maat. Prunella modularis hjit er sneins. Dy't net goed sjocht tinkt dat it in moask is. Hiel lang sil er him ûnûntdutsen tusken de trochsneed dominearjende fûgelbesetting hânhâlde kinne, meipikke, gjinien foar de poaten rinne en allinne mei wat praat fan niks in oartsen yn 'e pong dwaan. Oant der ien is dy't sjocht dat er oars is, in tikje behindiger, wat ôfwikend hipt, grappich mar ek wat oanstellerich. En oare dingen lekker fynt." (side 33)
  Sa’t de seldsume fûgel fermomd is as in gewoane, by oerflakkich besjen, sa is de ôfwykjende persoan allyk immen dy’t fermomd is.
 
Yn ‘e Lytse Roman fan Jon Fels is it plot is boud om in samling relaasjes. Datselde prosedee sjogge wy ek yn de roman Pauwehôf. En dy relaasjes wurde net allinnich objektyf werjûn. Dy relaasjes besteane ek yn de holle fan de haadpersoanen. Alsa kinne haadpersoanen prate mei-inoar yn it echt, mar ek yn har gedachten. En haadpersoanen kinne dus ek mei deaden prate, net yn it echt, mar al yn har tinzen. Wa hat wolris immen ferlern? It is wier, je prate yn jins holle mei libbenen en deaden, mei freonen en fijannen.

Allyk yn Aggie van der Meer har nijste, Oerfeart, ha wy in groep persoanen. Diskear binne minder de relaasjes tusken de persoanen fan belang, mar se prate namste mear. Se prate om de skiednis fan it foarteam, de foarâlden te fertellen, sawol de yndividuele skiednis, as de kulturele foarskiednis. En dy kulturele foarskiednis diele wy mei-inoar: wy ha net deselde foarâlden, mar wy ha wol itselde histoaryske ferline. In ferline dêr’t bygelyks Spinoza diel fan is. Yn it neikommende sitaat wurdt oer Spinoza praat:
  “It âlde tinken, alles wat it frije tinken yn ‘t paad stiet, moasten se, woe er ha, loslitte. It frije heldere tinken, dat wie him alles. 
‘Hoe is ‘t mooglik,’ sei Augusta.
‘Ja,’ sei Pieter Michiel, ‘mei soksoarte fan ideeën hoegde ik yn rooms Boalsert doe net oan te kommen, dat hie flokken yn ‘e tsjerke west. Myn joadse heit, ja, dy wist der alles fan. Al te drok makke er him der net oer, al stie dat frije tinken him wol oan, lykas dy ideeën oer de God-yn–alles. Wat Spinoza God neamde wie in folsleine ienheid, dy’t fan neat ôfhinklik wie. Dêr bûten koe neat bestean of begrepen wurde. Troch it tinken soe de mins safier komme dat er wit dat er mei alles wat libbet yn God besletten is. Ek de ‘kloekheid’ dy’t Spinoza woe spruts ús heit oan.’

- Als wij haat, zelfoverschatting en zelfonderschatting, hoon, jaloersheid en misplaatst schuldgevoel doorzien en afschudden, neemt onze lichamelijke en geestlijke gezondheid toe - (Baruch de Spinoza)” (haadstik 7)
  De teoretyske filosoof Spinoza wurdt fleis en bloed yn syn pynlike biografyske details, syn fernedering en útstjitting troch de Joadske gemeente. En dat alles ferbûn mei de skiednis fan de Joadske foarâlden fan de protagonist, en, nei alle gedachten, fan de skriuwer.

Trije boeken ha ik no neamd: De Lytse Roman fan Jon Fels, de Pauwehôf en Oerfeart. Mar myn favoryt is in oaren ien.
  Ha jim wolris in resinsint op ‘e knibbels sjoen? Ja, tsjin it sin, knerseltoskjend moat in resinsint wolris op ‘e knibbels foar in boek dat hy in masterwurk fynt. It boek mei as titel “De Untdekking fan ‘e wrâld” fûn ik in masterwurk. De aforistyske styl dêrfan sprekt my persoanlik tige oan. In foarbyld. In bern heart dat der deasûnden binne en freget mem:

'Haw ik wolris in deasûnde dien?'
'Nee, bern kinne net sa'n sûnde dwaan.'
'Mem wol?'
'It soe kinne.'
'No, dóch dan ris ien.'

Dy humor yllustrearret de ûnskuld fan bern yn dizzen. In oar foarbyld fan funksjonele humor is de folgjende oanhelling:
  "Yn 'e Martinitsjerke yn Boalsert ha se ek gjin hilligen, mar wol in byld fan keapman Heeres. Dat sil it wol ûntjilde moatte by de opstân fan de anty-globalisten."
  Hiel boartlik wurdt in link lein tusken de byldestoarm en de opstannichheden fan anty-globalisten, der wurdt efkes fyntsjes opmurken dat jild ek yn tsjerkesaken wolris foar master opslacht, mar de krityk bliuwt ymplisyt, subtyl. Mei in pear wurden wurdt in hiel protte sein.

Njonken har romans hat Aggie van der Meer ek trije gedichtebondels skreaun: “De stêd, it bist, de ingel”, “Hân oan ‘e muorre” en “Wachtsje op it daagjen”. In wichtich tema by Aggie van der Meer is de man-frou relaasje, en dêrmei gearhingjend de emansipaasje fan de man en de frou fan har wenstige rolpatroanen. Ik lês it trijelûk Manlju foar út Hân oan ‘e muorre:

MANLJU

I

It sliepende bist

Manlju, wêrom fan ‘e jacht mei reerêch of in lekkerbekje,
knippe de hage en aaie temûk it sliepende bist,
bedobbe ûnder in bêd fan trochbloeiende roazen.

II

De ivige jachtfjilden

Boartsje mei fjoer en oplitten draken.
Pierewaaie op it lang bewende paad.

Alde hoannen, hege kaam en lange teannen,
Foddebosken, slij nei mear en wend te pakken;
Yn it hege gers in krekt optúgde einepyk.

Stille ferletten, wylde seeën, jeiend swurk,
Slûchslim as de slangen,
Sêft as de dowen.

Fluitsjend troch in gat yn ‘e hage,
In bosk roazen sûnder toarnen
En wat figeblêden foar de sjeu.

III

It is de oare.

It is it waar net, net de eare,
It driuwen fan ‘e wylde see,
De AEX net of it roppen oan de doar.

It is de oare yn himsels en gjin ferwin is mooglik,
Dy’t him oanset, opgnist, glâns jout,
Syn skonken marsjeare lit yn Londonderry,
Syn hannen krommet om it findel,
Syn fingers om ‘e hoanne,
Syn earen hingje lit nei de wurden
Dêr’t syn mûle op programmearre is.

Dat lêste giet oer male bonding, dat dubieuze begryp dat sawol de moaiste freonskip as de liederlikste legers en jeugdbendes mooglik makke hat. Achilles en Patrocles. Myn helden.

Myn favorite bonnel is Wachtsje op it Daagjen. Dêrút lês ik foar it luchtige:
Ik bin gjin tún

Ik bin gjin tún.
Ik bin gjin tún, behimmele foar hjeldagen, geve parren yn 'e hjerst,
gjin wyldernis yn lykwicht, ta utersten ferwaakst,
gjin toverheks, fergif foar snoade plannen.
Ik bin gjin roazebosk, ik ha gjin rook dy't pauwe-eagen lokket.
Ik bin gjin bûterblommedyk, yn memme-earmen pronkjend.

Ik bin in stêd op 'e klaai,
Ik bin in stêd hinkeljend op mear as twa gedachten,
de oarder is skyn,
de beammen ha luzen,
de huzen jouwe har geheimen net,
de strjitten suchtsje ûnder ieuwen spoaren.

Ik bin in stêd op 'e terp.
Ik ha de kelders sletten,
de echo's fanit roppen troch it kear
lit ik mei it lieden fan 'e klokken smoare.
Ik bin in stêd, healôf, healwiis,
in nar yn omswalkersklean.

Ik bin in stêd,
ferlis in paad, fersier de brêge tusken doe en letter,
swets mei de keaplju op 'e merk,
slaan myn slach en lit de noazen bliede.
Ik wol in eintsje fan 'e grûn en
ivich libje fan 'e dakken.

Noch twa oanhellings ta beslút. De earste oanhelling stiet oan de ein fan “De ûntdekking fan ‘e wrâld”:
  "Ik seach de sûchkrêft fan ekstremen, de macht dy't beulen skept, mar ik waard net de wize dy't ik wurden kinnen hie, net de nar sûnder lêst en lytsens." (side 143).
 
Wat moat men dan? De wrâld nochris op ‘e nekke nimme? Nee, it wize antwurd jout it neikommende sitaat út Oerfeart:
  “En fierder moatte wy alles mar oan ús bern oerlitte, dy wurde hoe langer hoe goochemer.”