GESELLICH

Om mear as ien reden soe ik wol in stiklbaarch wêze wolle. Mar de wichtichste dêrfan soe doch wêze dat ik dan winterdeis wat sliepe koe. Want stikelbargen hâlde in wintersliep en dat laket my ek bot ta. Net dat ik in hekel oan ’e winter ha. Dat net. It hoegde om my ek net sa lang te duorjen as by stikelbargen, mar sa fan heal novimber ôf oant lit ús sizze heal jannewaris ta. En mocht der yntiid al iis komme, dan even fan’t bêd ôf om te riden. Sa sawat. Begjin novimber hie ik al in heal doaskefol kadofolders by’t âld papier stean. It begûn eins al fuortdaliks nei de hjerstfakânsje. Doe seach ik yn de Ljouwerter krante in advertinsje fan in restaurant, dêr’t jo it krystdiner alfêst besprekke koenen. Noch net mei klokken en bellen der omhinne, mar it stie der dan doch mar. Ik krige doe fuort al wat in frjemd gefoel yn ’e mage. It sie fan ûngerêstens wie yn my siedde en yn ’e dagen dêrnei fielde ik it opkommen as fitergers yn in blomperk. It ûnwaar fan geselligens wie kommendewei. Der wie noch neat te sjen, mar it boldere al yn ’e fierte. Ik soe sa’n man dy’t healwei oktober it krystmiel bestelt, wolris sjen wolle. Of eins is dat ek net noadich, ik kin him sa ek wol foar my krije. Jûns komt er thús en seit tsjin ’e frou:
  ‘Ik ha fan’e middei it krystdiner alfêst mar besteld, hear.’
  ‘Och jonge, mar wy krije earst sinteklaas ommers noch.’
  ‘O ja. No ja.’
  ‘Of dogge wy dêr fan ’t jier net oan?’
  ‘Lit ús dêr fan ’t jier mar net oan dwaan. Dan krigest mei de krystdagen wol wat. Wat wolst graach ha?’
  Oer in dei as wat komt Sinteklaas oan. Dat is net slim. Wat wol slim is, dat ik fan dy dei ôf net mear yn wat gruttere plakken as Drachen en sa ferkeare kin, omdat oeral, út alle hoeken en hernen wei, in bernekoar fol sinteklazeferskes oer my útstruid wurdt en yn hast alle strjitten wol ien of oare figuer mei in pluk watten om ’t kin my trije pipernuten of in folder ta ha wol. En dêr dan noch al dy poerhaastige minsken by, dy’t mei de skrik en de wanhope yn’e eagen, mei in bûsfol jild de iene winkel út- en de oare ynstowe en oeral yn omskuorre en klauwe, as wie ’t de lêste dei foar de oarloch. As de man fan niis op 5 desimber middeis thúskomt te iten, seit syn frou:
  ‘Moatst it mar net slim fine, mar ik ha doch in pear lytse pakjes foar dy kocht. Oars is ’t ek sa keal.’
  ‘Mar wy hienen doch ôfpraat…’
  ‘No ja, toe no mar.’
  ‘Och leave, dat hiest no net dwaan moatten, want ik ha neat.’
  Om fjouwer oere giet sa’n man nei in winkel fol stofsûgers en strykizers en set jûns om sân oere in mânsk pak op’e tafel, dêr’t in keukenmasine, in elektrise messesliper en nòch in ding dêr’t se neat mei kin útkomme. Plus trije garânsjebewizen en in gedicht op papier fan de saak:
            De Sint zat te denken
            Wat hij jou zou schenken…
Om acht oere sit er foar de tillevyzje mei in nije strik en twa nije bûsdoeken, om njoggen oere is er mislik fan ’e sûkeladeletter en hellet de Beerenburg út ’e kelder en om alve oere is er dronken en mei gjin stôk op bêd te krijen.

Dit is it begjin noch mar. It slimste moat noch komme. Is der al. De oare deis hat Sinteklaas in iismûtse en it hynder hoarnen op ’e holle krigen en de iene hjit no Krystman en de oare rindier en it hiele feest begjint wer fan foaren ôf oan. De bernekoaren binne nei hûs en op bêd en de muzyk komt no út Bing Crosby, it Leger des Heils en oare midwinterblazers dy’t der ek wol brea yn sjogge. Wy wurde no trije wiken oanien útnoege om te dreamen fan in ‘White Christmas’, bot mei de bellen te jingeljen en foaral om in soad te fretten en te sûpen. Wy moatte elkoar ek allegear wer kadootsjes jaan, mar no wat djoerder as mei sinteklaas, as ’t kin. Goud en sulver bygelyks, want dat stiet moai by kersljocht. En de earme sielen net ferjitte fansels. Foaral lju dy’t allinne binne moat goed om tocht wurde. Utnoegje dat folk, se moatte meifrette, as se wolle of net en as se it al ferpoffe, bring se dan in kryststik, in krystbôle of in flesse minne wyn. Leafst alle trije.
  In dei as wat foar de krystdagen brekt de hystery pas goed los. It reint aansichtkaarten mei goede winsken. En net sokke lytskes. Wat grutter en djoerder wat better. Fan it jild fan alle kaarten dy’t ik ferline jier krige, hie in bern yn in earm lân wol in jier ite kinnen. Mar sa moatte wy net fansels. It moat al wat gesellich bliuwe.

Mem komt om tolve oere thús fan ’t wurk mei in krystpakket en giet der fuortdaliks op út om in karrefol iten en drinken. As se om fiif oere wer thúskomt, binne heit en de beide grutte bern der ek al. Ek alle trije mei in krystpakket. De blikken mei kleurde snoekbears, dêr’t ‘zalm’ op stiet, rûgelje ta de kast út. De earste krystdei ferstrykt mei de tariedings foar it grutte miel en jûns om sân oere wol net ien foar de tillevyzje weikomme te iten, want se sitte al grôtfol slachrjemme en krystkrâns en André Hazes jout in krystkonsert. As se op ’t lêst al komme, is alles kâld en slokke se as hûnen yn in healoere tiid alles troch, want om kertier oer achten komt der wer in oare grutte artyst mei in krystshow. Dêr kin mem lang net tsjin op en it kindeke Jezus kin hielendal wol ophâlde.
  Mem stiet allinne yn ’e keuken te gûlen boppe in oanrjocht fol ôfwask, beppe seurt dat se nei hûs wol en de oaren sizze dat se mar wachtsje moat oant it dien is. Dan sille se har wol thús bringe. De noflike krystdagen dus, sa’t se ús op de aansichtkaarten al oankundige wienen.
  Mar it is noch net ôfrûn, want oer in dei as wat is it âld en nij en dan begjint it feest noch in kear. Der hoege no gelokkich gjin kadootsjes mear kocht te wurden, mar der moat noch wol even goed iten en dronken wurde. Gesellich. Oaljekoeken, appelflappen, droege woarst, wite drek út in plastic bakje, kratten bier en om tolve oere sjampanje. Fjoerwurk, huzen yn ’e brân, bushokjes ferniele, etalaazjeruten yndrukke, brantsjestoke en lekker fjochtsje mei de plysje of mei elkoar, dat makket net út. Gesellich. Dan nijjiersdei earst wat útsliepe en middeis meielkoar nei ’t skispringen sjen en hoopje dat der ien deafalt. Wer net. Spitich.
  En dan is ’t foarby en dogge wy wer gewoan, foarsafier’t soks noch mooglik is. Allinne de middenstân kin der noch mar gjin genôch fan krije en giet noch in skoftsje troch. Nijjiersdei ha se alle kaartsjes mei f 400,- derop ferfongen troch oaren dêr’t op stiet:
            Fan f 600,- no foar f 450,-
en it guod fljucht de doar út. Utferkeap. Deselde lju dy’t de hiele desimbermoanne bakken jild útjûn ha foar alle geselligens, dwale no al wer mei de hebsucht yn ’e eagen by alle winkels del, op ’e sneup nei guodkeape ûnderbroeken en nimme dan yn ien loop even in nije jas mei. Se ha noch wol in jas, mar: ‘Moatst begripe, dizze hat safolle koste en no mar safolle.’ De winkellju wriuwe har yn ’e hannen. Ik mei dy mannen yn pakken fan goed tûzen gûne graach fertellen hearre oer de al mar lytser wurdende winsten yn it midden- en lytsbedriuw. En as se dan sizze, dat it dit jier wat slop wie, rekkenje der dan mar op dat se de folder foar de nije boat al yn ’e hûs ha.
  Ik wachtsje dan noch fjirtjin dagen, oant ik der aardich wis fan bin dat alle hulst en sulverpapier yn ’t jiskefet leit en dan, sa healwei jannewaris, kin ik it wol wer ris besykje. De winkels dy’t dan giele piken en peaske-aaien foar it rút lizzen ha, skriuw ik fuortdaliks op yn myn boekje. Dêr kom ik noait wer.
It kin wêze dat jo no tinke: hè, hè, wat in ûngesellige man. Dêr ha jo dan gelyk oan, tink, want it soe my ek net ferbaze as it sa wie. Wat it is, wit ik net rjocht, mar ik ha ’t net sa bot op al dy geselligens stean. It is krekt as is der wat mei, as doocht it net hielendal. Foaral as tiid en plak fan tefoaren al fêstlizze, brekt it swit my samar út. Guon minsken fersjogge har der noch wolris op en tinke dat it wol wat tafalt. It falt hast altyd tsjin. Net dat ik myn bêst net doch, mar ik kin it meastal net langer as in kertier, heechút in healoere folhâlde. Dan wurd ik mysels wer en dat hâldt yn: model stikelbaarch, net gefaarlik mar gesellich is oars. Dêr is neat op tsjin liket my ta, salang as je dêr oaren mar net mei lestich falle. Dat doch ik dus net. Mar om dat oaren foar ’t ferstân te krijen, dat is ’t probleem. Der bestiet nammentlik in algemien misferstân, dat wol dat men begrutsjen ha moat mei lju dy’t allinne binne. Alve moanne yn ’t jier kinne se har gong gean; acht wiken dea yn ’e stoel foar ’t rút sitte of wêr’t se mar nocht oan ha. Mar heal desimber is ’t mis. Dan moat der yngrepen wurde. Dat der ek in hiel soad binne dy’t net oars wolle, docht der dan net mear ta. Se moatte en se sille meidwaan, nocht of gjin nocht.
  Wêr komt soks wei, soe men sizze. Ik ha wolris besocht om der oer nei te tinken. Ik kin mis wêze, mar soe ’t wêze kinne dat it wat mei skuldgefoel te meitsjen hat? It fâlt ek net ta om mei de kast- en de kelder fol iten en drinken, jûns om acht oere nei it nijs te sjen. Afrika is in hiel ein út ’e reek, mar der wennet gelokkich altyd wol in stumper yn ’e buert, dy’t je in krystbôle of in marsepynstaaf taskikke kinne. It leafst fan ’e buertferieniging of fan tsjerke, dat is it foardielichst. Mar as ’t net heger of leger kin, dan sels mar ta de bûse.
  Hè, hè, dat luchtet op. En no allegear mar gau oan tafel. In jier of wat lyn hie ’k sa’n bulte krystbôlen en krânsen, dat as de mûzen der net mei ret hienen, ik der no noch foar sitten hie. Doe’t healwei jannewaris alle mûzen dea of sêd wienen, begûn it te snijen, en doe ha ’k wat der noch fan oer wie hurd bûtendoar lein. Tsien mosken om in krystkrânse hinne, dat is pas in moai gesicht. In oare mooglikheid is, dat guon minsken wat oergeunstich binne. Dy sjogge sa bot tsjin al dy gesellige dagen oan, dat se wol graach even in wike of wat allinne wêze woenen. Dat kin net fansels. Dan moat it mar oars. ‘Ik net allinne, dan hy ek net’ en dan wurdt der in ienlik persoan útsocht en meisleept yn ’e malêze fan soere rjemme, reade wynsaus, bedoarne garnalen en sleatten drank.
  Guon minsken dy’t allinne binne en oant desimber ta tochten dat se alles aardich op in rychje hienen, reitsje fan al dat krystpraat sa yn ’e war, dat se begrutsjen mei harsels krije en dan fan ’e skrik nei in oare losrinnende figuer ta fleane om dêr te iten. Noch helte slimmer, liket my ta.
  Ik ha in better idee. En omdat ik net sa dwers bin as ik der útsjoch en graach oaren wat ta stipe wêze wol, jou ik it resept even troch. Earst wat jo der foar noadich ha:
            5 kilo ierappels
            2,5 kilo soerkoal
            2 rikke woarsten
            0,5 pûn farsk spek
            3 (leafst dikke) boeken
It is it ferstannichst om alles in wike foar de krystdagen al yn ’e hûs te hawwen, dan hoege jo der fierder net mear út. In dei as fiif foar de earste krystdei plakke jo de brievebus ticht, sadat der gjin aansichtkaarten mear yn kinne. De deis foar krysttyd meitsje jo in amerfol potiten fan de ierappels en de soerkoal en middeis bringe jo de radio, de tillevyzje en alle oare elektrise apparaten op ’e souder. De trije boeken lizze jo mei it papier der noc om op it taffeltsje neist de grutte stoel by de kachel. Tink der om, noch net iepen meitsje, want dan giet de rook der ôf. As lêste lûke jo de tillefoan der út en dan kinne jo wol op bêd gean. Wedzje dat jo de twadde jannewaris mei glâns helje. As de boeken út binne, begjinne jo gewoan wer oernij, want der stiet grif mear yn as dat yn ien wike opnimme. Jo kinne se allegear wol trije kear lêze. Ien kear foar it ferhaal, ien kear om alle moaie sinnen lûdop te lêzen en oer de tonge rôlje te litten as wyn út in ferneamd jier, en dan noch in kear om der ek noch wat fan te ûnthâlden. As jo safier binne is it yntiid wol jannewaris wurden en kinne jo mei in gerêst moed it nije jier yn ’e mjitte sjen. A sadder and wiser man.
  Mar fansels, as jo beslist allinne foar in wyt taffelskleed mei reade linten sitte wolle, foar fjouwer of mear gongen krystmiel, dêr’t jo twa dagen en in wyklean oan spandearre ha, ja, dan kin ik der ek neat mear oan dwaan. Dan moatte jo it sels ek mar witte.

*

Ut: De Strikel (1992) nr. 12