BASKYSKE BRIEVEN 6

Berjocht oan Ika, streekrjocht fan de oséaan,

It is hast fjirtich graden hjirre. As de minsken op it strân komme rinne se yn it bytsje klean dat se oan hawwe daalk de oséaan yn. Ik haw itselde dien en dobberje no mei myn panama op 'e kop yn in opblaastuoltsje mei in skriuwtaffeltsje op it wetter.
  Heel Hendaye leit yn de oséaan of hat lunsj oan in tafel-mei-parasol yn de see. Want lunsjes geane hjir altiten troch. Guon lêze de krante, driuwend op de golven. Bern swimme hin en wer oan lange touwen dy't fêstsitte oan in tsjoar yn it sân. Der sit in katrol oan. As se net komme wolle wurde se troch de mem of de heit it strân op draaid. Dea of libben. Simpel.

EL PAPA

Yn in Spaanske krante lês ik dat de Spaanske konservative premier Aznar - absolút hearsker meidat syn partij de folsleine macht hat - yn de nije konvinsje fan Europa opnommen hawwe wol dat it Roomske Leauwe de wichtichste en grutste godstsjinst is yn Europa. Hy hat krekt in nije wet troch it Spaanske parlemint jage dy't ynhâldt dat der trije oeren wyks Rooms-Katolike godstsjinstfoarming op de legere skoallen komt. Dat is mear as ûnder Franco. Ek hjir is restoraasje fan (kristlike) noarmen en wearden needsaaklik. No sa!
  It sil syn akkoard mei El Papa, de paus, west hawwe doe't dy in pear wiken lyn mei de gemeenterieferkiezingen yn Madrid in lange taspraak hâlden hat foar oardel miljoen lju om foaral op de ultra-konservative Partido Popular (dy fan Aznar, de grutte freon fan Bush) te stimmen. Opus Dei, de Karlisten en noch wat fundamintalistyske partijen hawwe dêr in soad te sizzen. Europa wurdt Rooms no't ek Poalen derby komt, en dat moat neffens Aznar (en syn Poalse broer yn it Vatikaan) yn it hânfest fan Europa nei foaren komme. Aznar, marionet op ferhege hakken fan Bush en no fan de paus, dy't wat te sizzen ha wol yn it nije Europa.
  As wy de korrupsje dy't by èn de konservativen èn de sosjalisten yn Spanje foar master opslacht der ek noch by krije dan kinne Noard-Europa en Frankryk har mar klearmeitsje. Aznar is oan it lobbyen, mei help fan El Papa, om in wichtige post yn Europa te besetten…

DE MINISTER IS IN DICHTER

Dominique Villepin, de minster fan bûtenlânske saken yn Frankryk, is dichter en hat krekt in mânsk boek mei literêre essays publisearre. Chirac en hy hawwe fûl opposysje fierd tsjin Bush, Blair, Aznar en oare konservative oarlochgeilers. Ik haw him sjoen, dizze Dominique Villepin, yn Bordeaux en letter op CNN yn de VN, dêr't er op in heel aparte wize en typysk erudyt Frânsk syn ein fêsthâlde. Poëtysk hast, al is dat in belediging foar de poëzij yn dit geheel fan sjantaazje en ligerij fan de kant fan de USA.
  In dichter as minister! Soks kin allinne mar yn Frankryk, tink ik. In dichter dy't in slangepolitikus as Chirac stipet, dy't politike analyses makket as hie er te krijen mei in syklus gedichten dy't analysearre en útlein wurde moat. Ik fûn dy Villepin yn de VN ynspirearjend. Doe wist ik noch neat fan syn dichterskip. No begryp ik him noch better. Hy hat reagearre op it idee fan Aznar, oer dat Roomse Leauwe, it stiet ek yn de Spaanske krante:
  'Wy Frânsen leauwe wat Europa oanbelanget yn ússels, omdat wy al in twa hûndert jier it iepenbiere en it priveelibben skieden hawwe. Guon jonge demokrasyen moatte dy selsferantwurdlikheid noch ûntwikkelje en de demokratyske diskusje oangean. Yn de Frânske en de Europeeske polityk hat El Papa neat te sykjen. Hy sil ek net it seisentweintichste lid wurde. Oer Aznar hawwe wy noch gjin miening.'

RENE CHAR (1907 - 1988), Frânsk (surrealistysk) dichter

No't ik hjir op it wetter lis lês ik graach wat afoarismen fan in Frânske dichter dy't út de kontrijen (Vaucluse) komt dêr't Van Gogh syn gloedfolle skilderijen makke hat, fier fan de oséaan, fier fan it wetter, baarnend hast. De oséaan soarget derfoar dat de wurden wat ôfkuolje:

OP DE SÛNENS FAN DE SLANG

I

Ik sjong oer de gloede mei it antlit fan in krektberne poppe, de hopeleaze gloede.

II

No is it de bôle dy't de mins brekke sil, om de skientme te wêzen fan it dageljocht.

III

Wa't betrouwen hat yn de sinneblom sil it wol litte en tink nei yn hûs. Alle leafdesgedachten sille syn gedachten wurde.

IV

Yn de luts fan in swel sjocht men de tonger kommen, wurdt ek in tún oanlein.

V

Der sil altiten in drip wetter wêze dy't de sinne oerlibbet sûnder dat de assendant fan de sinne der lêst fan hawwe sil.

VI

Lit sjen wat de kennis geheim hâlde wol, de kennis mei de hûndert gongen.

VII

Wa of wat op 'e wrâld komt om gjin steursinder te wêzen, fertsjinnet noch achting noch geduld.

VIII

Hoe lang moat dit noch duorje: it tekoart fan de mins dy't stjêrt yn it hert fan de skepping, omdat dy skepping him ôfwiisd hat?

IX

Yn dyn essinsje bist oanhâldend dichter, allegeduerigen op it hichtepunt fan dyn leafde, hyltyd wer longerjend nei wierheid en gerjochtichheid. It is miskyn in needseaklik kwea datst it net stânfêstich wêze kinst yn dyn gewisse.

FAKS OER W.F.HERMANS YN DE GROENE

Graa Boomsma: yn De Groene, 7/6 'Hermans ophingje nei 50 jier?'

Beste J., de diskusje oer de skriuwer en syn haadpersoanen dy't yn Fryslân troch Veenbaas en Bilker opstart is, hat yn it westen in ferfolch krigen. Graa Boomsma hellet fûl út nei in skriuwer, Ronald Havenaar, dy't Hermans - lykas syn oanklagers yn 1952 (sic!) - ferantwurdlik stelt foar de opfettingen fan syn romanpersonaazjes.
  De ideeën fan Havenaar slute naadleas oan by dy fan Bilker (of dy fan Van Dis en Algra dy't Van het Reve likwydearje woene, of dy fan de foarsitter fan it skoalbestjoer, J Ypma, dy't destiids Riemersma op 'e kristlike strontbult kroadzje woe, ûntslach per 1 aug.'67, letter ferneatige troch de provinsjale kommisje foar berop). Ik faks dy it troch my ynkoarte en oersette stik fan Graa Boomsma ta:

IT DELIKT FAN IN ROMANPERSOAN

Op 20 maart 1952 stie Willem Frederik Hermans yn Amsterdam yn it palys fan Justysje foar de rjochtbank 'wegens belediging van een bevolkingsgroep'. Yn Hermans' boek Ik heb altijd gelijk hâldt de dronken haadpersoan Stegman in taspraak tsjin de katoliken. 'Se naaie der mar op los, plantsje har fierder as kninen en hawwe ferrotte kiezzen fan it ouwels fretten.'
  De presidint fan it hôf freget de skriuwer Hermans oft hy achter dy sinnen stiet dy't him oanwreaun wurde. Hermans seit dat hy achter syn roman stiet 'wat net sizze wol dat ik achter alles stean wat myn romanfigueren sizze. As Stegmans wurden in misdiedich karakter hawwe, dan is it iennige wat ik oer mysels sizze kin, dat ik immen beskreaun haw dy't in delikt pleecht.'
  Hermans ferdigenet hjir it frije literêre wurd. In feroardieling, dat wol sizze dat in auteur folslein oanspraaklik is foar it dwaan en litten fan syn personaazjes soe 'de ein betsjutte fan de hele romanliteratuer. En dy romanliteratuer is myn libbenswize en myn libbensmooglikheid'. Hermans wurdt terjochte frijsprutsen.
  Havenaar - de nije oanklager fan Hermans nei 50 jier! - fynt dat skriuwers ferantwurdlik binne foar wat se har persoanen dwaan en sizze litte. Havenaar hat as in strânjutter, neffens Boomsma, de romans fan Hermans plundere, mieningen út ynterviews en oare stikken byelkoar swile, en mjukset dat allegearre dan mei ynformaasje út de biografy, en sa komt er ta in oardiel oer Hermans en syn romanfigueren. (NB. Bilker die itselde mei Piksjitten op Snyp en Nanette). Graa Boomsma: 'Wol Havenaar Hermans' romans redusearje ta in hânfol opfettingen en se sa kapot meitsje?'

'SKENNER' FAN LITERATUER

Boomsma fynt Havenaar in anty-literêre en taalspulûngefoelige mieningensamler. Dizze anty-literêre metoade negearret de relatyf autonome romanwrâld, de 'heechstpersoanlike mytology', dêr't de personaazjes funksjonearje en har betsjutting oan ûntliene.
  Boomsma toant yn syn 'essay' mei foarbylden oan dat de 'skenner' (myn wurd, Ika) fan Hermans gjin inkeld benul hat fan de werklike literêre ynhâld fan Ik heb altijd gelijk, noch fan de tiid (Yndonesië-kwestje) dêr't it boek spilet. De 'skenner' ûntkent it narrative bouwwurk fan de skriuwer Hermans, sjocht it net iens, en sjocht dus ek net it anty-realisme, it surrealisme en de mytomany fan Hermans. Dizze 'skenner' begrypt út soarte net wêr't it yn literatuer om draait.
  Do sjochst J., de fetsoensrakkers, reaksjonêren en anty-keunst figueren tinke dat de tiid ryp is foar nije wearden en noarmen. Nederlân is ferloedere, lit ús begjinne by de literatuer. Castro slút skriuwers op, yn Birma en Sjina moatte skriuwers fjochtsje foar it frije wurd. De PEN is der duorjend mei dwaande. En hjir?
  Mei in frije groet út 'de gouden fust', Ika.

ROTBOEKEN

Ik sil De Groene keapje. Graa Boomsma is al jierren dwaande mei de ferdigening fan de rjochten fan skriuwers, en fan in frije literatuer. Yn de PEN en ek yn de Feriening fan Letterkundigen (VSV). Ik bin bliid dat er hjir ien fan de bêste Nederlânske skriuwers ferdigenet. Hermans is al sûnt myn achttjinde in favoryt. Yn it kader fan dizze diskusje eindigje ik mei in útspraak fan de foarsitter fan dat skoalbestjoer dat Trinus Riemersma ophingje woe. J. Ypma hyt dy kloat:

Hy is in prima skoalmaster, allinne, hy soe net fan dy rotboeken skriuwe moatte (oer Trinus Riemersma yn 1967).

Oant sjen, agur, au revoir, a diós, J., Hendaye, France 27 juny 2003).