BASKYSKE BRIEVEN 5

Dach Ika,
Tige tank foar dyn LOKWINSKEN. Ja, Meulenhoff giet Nanette útjaan yn febrewaris 2004, mei de Nederlânske boekewike en de wike fan it Frânske boek. Myn oersetting fan de roman hat it op eigen manneboet dien, sûnder resinsjes en sûnder literatuerbefoarderers. Ik bin der heel bliid mei, foaral ek meidat twa Fryske ekspêrs tige negatyf wiene. It betsjut dat der yn goed twa jier twa Fryske romans fan my ferskine yn it Nederlânsk. It koe minder!
Dyn ferslach oer de roman fan Tiemersma, De ljedder, hat kweabloed setten by Eeltsje Hettinga. Do meist net bestean, ik bin in god wurden, sels in godstsjinstwaansinnige romanpersoan en hy is no lykas oaren ek begûn mei it tellen fan wurden yn de roman dêrsto in rol yn spilest. It giet net mear oer literêre skyngestalten, oer de literêre wrâld as in wrâld op himsels, oer de wrâld yn wurden dy't in roman foaral is, nee, it giet oer de skriuwer sels. Wat hy tinkt, wat hy fielt, wat syn noarmen en wearden binne (as soene jo dat streekrjocht ôfliede kinne út in roman fan in skriuwer). Sels Eeltsje Boates Folkertsma wurdt út syn literêr grêf skuord dêr't er fakkundich troch Bauke de Jong yn treaun wie.
Ik freegje my sa njonkelytsen ôf wat it ferskil is tusken in Fedde Schurer dy't mei syn eigen noarmen en wearden (en dus net mei literêre kritearia), op morele grûnen, kotste fan homme eernstma en syn leafdedea en in Eeltsje Hettinga dy't itselde docht oangeande Josse de Haan, meidat er Piksjitten op Snyp ûnder de dongbult skowe wol. Wiene wy dy mentaliteit net wat ûntgroeid? It is yntusken in lytse fjirtich jier lyn!

DER BESTIET MAR IEN GOEIE MIENING

Eeltsje Hettinga wie in oardel jier lyn sljocht fan De ljedder. Sa'n boek hie er de lêste jierren yn 't Frysk net lêzen. Do fynst it in ordinêre âlderwetse boereroman yn in opknapt jaske, en dus doochsto ynienen net mear. Do meist gjin eigen literêre smaak, miening en kennis hawwe, gjin ideeën lansearje wêrom't dit boek neffens dy in optocht boek is en net in trochlibbe roman. Allinne Hettinga's eigen miening is de wiere.
Dat is op syn minst frjemd, want wie it net deselde Hettinga dy't in plurifoarme literatuer foarstie en dus ek in mearfâldige resepsje, oriëntearre op in rommere kultuer as allinne mar op de romantyske provinsjalistyske boerekultuer yn Fryslân? En woe krekt Hettinga net dat de skriuwers ris wat fierder seagen as it eigen nostalgyske boerehiem?
Hettinga akseptearret dy net as alternonym. Hy fynt ek datsto mei I.K.Bonset en Passoa - dy't beide yn de roman Piksjitten op Snyp in lyts roltsje hawwe - neat te krijen hast. Skriuwers meie oare skriuwers net yn har wurk brûke. De roman hie fandatoangeande - nim ik oan - ek net begjinne meien mei in fers fan Pessoa, yn ús libje. Fryske skriuwers moatte har plak witte.

HETTINGA'S EIGEN HETERONYM

Hettinga skriuwt hjir foar it earst oer Rimmer Franke - syn maat yn it iere begjin fan 'kistwurk' ('doe't it noch in ienmanssaak wie', neffens eigen sizzen) - dy't in krityk jûn hawwe soe op Piksjitten op Snyp ('dogmatysk, yntolerant, wreksuchtich hypokryt'). Dat is nij! De kritykpunten dy't er neamt komme út it brein fan Veenbaas. Ek dat is ynteressant, want mei it neamen fan R. Franke bejout ek Hettinga him op it terrein fan de pseudonimen, de synonimen, de heteronimen en de kopyen.
Ik moast ek even tinke oan in oare Franke, berne yn Grins, dy't okkerlêsten yn in petear op de televisy syn Grinzer aksint yn syn Nederlânsk net weimoffelje koe (en per definysje dus fûl tsjin it Frysk wie yn syn artikel yn de Volkskrant doe't er oer Piksjitten op Snyp en Nei de klap skreau, sa't Rimmer Franke [c.q Hettinga?, c.q Veenbaas?] dus no ynienen oer de roman skreaun hawwe soe(?)). Allegearre skyngestalten, spegelrefleksjes en skriuwers yn de skriuwers.

KEAL, MEAGER EN TIN

Hettinga hâldt fan realistyske boereromans lykas De ljedder en dy fan Brolsma, de romantyske poëtika. Literêre ferbylding en metafoaren yn it proaza binne net oan him bestege. It moat foaral keal bliuwe, meager, tin, letterlik oerflakkich. As in romanfiguer as De Grutsk op syn wize in 'esseeïstyske ferantwurding' ôfleit, dy't past by him as romanpersonaazje, dan rekket Hettinga yn alle steaten. De 'Hoantsjepikdogma's' (stie dat ek al net letterlik op 'kistwurk' doe't ien of twa lju tsjin de GJ-nominaasje wiene yn 2001?) slane foar master op, mar oanjaan hokker dogma's bedoeld wurde komt ek no net oan de oarder. Groteske, surrealistyske of dadaïstyske literatuerfoarmen binne foar de man fan de 'Platte Fryske Flakten' net akseptabel. Literêr boartsjen, grapkes en parodyen binne ferbean.

Bêste Ika, ik wol dy wat fertelle oer de skriuwster Annie Ernaux dy't ek realistysk skriuwt, mar wol op in folslein eigen wize. It engaazjemint mei de romanpersoanen, en de literêre ferbylding fan de realiteit, dy't beide net foarkomme yn de favorite boeken fan Hettinga slane hjir foar master op. Guon Frânske kritisy walgje fan de boeken fan Ernaux - lykas Hettinga, Veenbaas en Bilker fan dy fan Josse de Haan - mar der hat noch noait in kritikus west yn Frankryk dy't Ernaux lykskeakele mei har haadpersoanen. Dat stadium binne se dêr al mear as hûndert jier foarby.

IT ENGAAZJEMINT FAN ANNIE ERNAUX

De Frânske skriuwster Annie Ernaux beskriuwt yn har romans de striid fan in arbeidersfamke (frou) dat (dy't) út har achtergrûn groeit meidat se op in stuit as dosinte oan in middelskoalle en letter oan de universiteit yn de wrâld fan de boergeoisy telâne komt, dêr't se har net rjocht thús fielt. De eigen ûnderfining fan Ernaux rint foar in part parallel oan de literêre wurklikheid, mar sij giet as skriuwster fierder as dy platte (biografyske) realiteit.
Se seit: 'Ik wol net allinne mar de wurklikheid beskriuwe yn har uterlike ferskining, mar yn har hele funksjonearjen. Ik wol trochkringe yn it hoe en wêrom fan de wrâld dy't om ús hinne leit en dêr't wy midden yn sitte'(yntervieuws Le Monde, Libération).
Soks fynt de kritikus fan de Nouvel Observateur nonsens, want hy tinkt dat in skriuwer de realiteit werskeppe moat. Dy kritikus kreaket systematysk har boeken. Hy fynt har boeken om fan te 'walgjen'. Ernaux neamt dit in foarm fan klassehaat - 'literatuer mei yn de eagen fan sa'n boergeois net gean oer de wrâld fan arbeiders, literatuer mei him net dwaande hâlde mei de tsjinstellingen yn de maatskippij, literatuer is poer skjintme'.

WA IS ANNIE ERNAUX

De skriuwster is berne yn 1940 yn Yvetot, in lyts stedsje yn it suden fan Normandie. Har pakes en beppes wiene lânarbeiders. Har âldelju wurken jierren op fabriken, mar rêden it op nei in tal jierren in kafee mei in winkeltsje te keapjen yn Yvetot. Se wiene grutsk dat se har iennige dochter nei de bêste (Roomske) partikuliere middelskoalle stjoere koene. Dêrnei folge se in kweekskoalle dy't har it rjocht joech op universitêr ûnderwiis.
Se studearret literatuerwittenskip, jout in tal jierren les op middelskoallen en letter op de universiteit. Troch dy stúdzjes ferfrjemdet se stadichoan fan har achtergrûn. Se wurdt út harsels skuord, want se heart net mear by de wrâld fan har âldelju en yn it universitêre miljeu fielt se har in ferdwaalde ein. Yn har romans komt dit tema - it ferdreaun fielen - op ûnderskate wizen oan de oarder.
Yn 1974 ferskynde har earste roman Les armoires vide (Lege kasten) dêr't op in ynkringende wize yn beskreaun wurdt hoe't de neitinzen oan en de wearden fan it âldershûs yn it nije libben fan de haadpersoan op gjin inkelde wize in funksje hawwe (kinne). De titel fan it boek komt út in sitaat fan Paul Eluard: 'Ik bewarre falske skatten yn lege kasten.'
Yn Lege kasten wachtet in beursstudine op in abortus - de heit is ôfsetten nei Amearika - en tinkt nei oer har metamorfose. Yn in tsiental jierren hat se alles út har eigen miljeu op side setten en ynwiksele foar de koades fan it nije miljeu. As in slang hat se har fel ferstrûpt. Se hat in oare stim, in oar lichem, se brûkt in oare taal en se klaait har folslein oars. Mar alles wat se yn dat oare miljeu sa heech oansloech is op 'n djoer op in desyllúzje útrûn.

DE BEFERZEN FROU

Yn 1981 publisearre Ernaux La femme gelée (De beferzen frou) dat helendal yn de ik-foarm skreaun is. De haadpersoan is in frou dy't fêstrûn is yn in houlik, dy't har wurk opjaan moat en har dea-ûnwennich fielt yn it miljeu fan de man mei wa't se troud is. Se seit: 'Ik fielde my net thús yn dat upperclass-miljeu. Myn man koe ik op 'n djoer net mear ferdrage, en myn skoanâldelju wiene in ramp. Ik koe der net mear oer. Allinne yn myn skriuwerskip kin ik wenje, dat is myn thús. Ik bin dus út dat houlik stapt, ik fielde my in oerrinner.'
Ernaux fynt dat sokke oerrinners, emigranten fan de iene weareld nei de oare, dissidinten yn wêzen, in grut talint hawwe om heel skerp te observearjen. It binne de details dy't oanjouwe by hokker klasse jo hearre. Yn dat opsicht jout Ernaux troch har presys observearjen har wurk sosjologyske en histoaryske diminsjes. It ûnderskiedt har fan de generaasje Frânske skriuwers dêr't se by heart.
Se beskriuwt op in hele teare wize hoe't in famke op de midelskoalle in opstel skriuwe moat oer de keuken thús of de sliepkeamer. De keuken fan it famke heart by it bedriuw en in eigen sliepkeamer hat se net. Se beskriuwt dan in plaatsje fan in keuken of in sliepkeamer dy't se sjoen hat yn in tydskrift. Dêre al op de middelskoalle moat se har achtergrûn ferlitte en kikeboe boartsje. De wrâld fersplinteret en it liket wol oft alles ûnecht wurdt. It slagget it famke (en letter de jonge frou) net in yntegraasje te skeppen tusken it ferline fan har jeugd en it nije yn in oare klasse.
Se sjocht it ferskil yn praten en reagearjen. It iroanyske taalgebrûk fan de boergeoisy leart se rasjoneel oan, mar it libbet net. As der eartiids yn har eigen famylje in kopke of in glês sneuvele dan waard der omraak flokt. Yn har nije miljeu wurdt dan op itselde stuit in bekende rigel út in gedicht sitearre ('stryk net oer it glês, it is sêft brutsen', in rigel fan S. Prud'homme). Soks makket dat se duorjend yn twa wrâlden libbet. Se fynt harsels in ferriedster.

FERFRJEMDING EN UNTWOARTELING

Yn 1984 waard La Place publisearre, in roman dy't it libben beskriuwt fan in heit, hoe't syn dochter him seach doe't se in famke wie en hoe't sde him letter observearret as se folwoeksen is. De heit siket fanôf syn jeugd in 'better plak', in befrijing út it sosjale miljeu dêr't er yn libbet. It slagget him net echt, en dan wurdt de dochter in soart fan alterego dy't dat wol oprêde moat. Op har is alle hoop fêstige. Hy is grutsk op har, mar ferûntskuldiget har stúdzje tagelyk tsjinoer syn klanten yn de kroech en de winkel, want hy wol net dat se tinke dat hy syn 'plak' ferlitten hat, syn eigen miljeu.
Yn de neitinzen oan de heit makket de dochter de rekken op: it berikken fan in 'oar (en saneamd heger) plak' hat yn de grûn fan de saak in foarm fan ferrie west oangeande har woartels. Dêrtroch sil dat gefoel fan ferfrjemding en ûntwoarteling har hele libben lang in betiizjend selskip bliuwe.
Yn dit ferbân is in dissertaasje fan Jan Brands - Die hoeft nooit meer wat te leren (Sun, 1992) - nijsgjirrich, dêr't op non-fiksjonele wize in achttal akademisy mei leechopliede âldelju har libbensferhalen fertelle. Ernaux fertelt yn fiksje oer Normandie yn Frankryk, Brands skriuwt in wittenskiplik wurk mei itselde ûnderwerp oer minsken yn Nederlân en by eintsjebeslút rinne de boeken naadleas ynelkoar oer. Meidat Brands de ynterviews mei syn respondinten yntegraal publisearret reitsje foaral op dit flak de stoarjes elkoar. Ernaux leit neat út, alles is troch de fiksje ymplisyt, en Brands bewiist mei syn analyses en konklúzjes dat de wurklikheid soms krekt noch wat oars is as wat men sjocht. De mearwearde fan Ernaux skûlet yn de emoasjes, de metafoaren en de literêre ferbylding.

DE SKAMTE SLACHT FOAR MASTER OP

It moaiste boek fan Ernaux fyn ik La honte (De skamte). It is fan 1997. Yn dit boek ûndersiket Ernaux wat der noch oer is fan in famke fan tolve dat yntusken tsjin de sechtich rint. Dit boek is sterk biografysk, meidat se de neitinzen fan harsels omset yn algemiene fragen oer de wearde en de echtheid fan neitinzen. Oer in jeugd.
De skriuwster grypt werom op in anekdoate dy't bepalend west hat foar har fierdere libben. Har heit woe har mem yn juny '52 fermoardzje, oan it begjin fan de middei. It famke tocht dat se gek waard. Se besefte dat se by in famylje hearde dêr't sokke dingen barre koene. Se skamme har, foar har âldelju, foar dronken klanten fan har heit, foar it platte taalgebrûk, foar al dy bestjurre gewoanten dy't by har klasse hearden. Dy skamte bliuwt en bepaalt har libben foar in grut part.
Yn de roman besiket Ernaux de bylden fan eartiids om te setten yn wurden, sadat se in soarte fan dokuminten wurde. Allinne, it is hast ûnmooglik alles presys te treffen. It famke fan doe hat neat mear fan de frou fan desennia letter. 'As ik dat famke dat ik doe wie no tsjinkaam soe ik har net werkennne', seit se.
Se fertelt yn ien fan de yntervieuws dat se it iens is mei Proust dy't seit dat oantinkens bûten ússels lizze. Se kin it net lykfine mei de a-histoaryske fisy fan Proust. Alle persoanen yn 'Op syk nei de ferlerne tiid' binne op it slotdiner net allinne âlder wurden, mar ek feroare. Mar de skiednis hat yn dit gefal gjin inkelde rol spile. As foarbyld neamt se de oarloch dy't oan de gong wie: dy spilet mar in lyts roltsje op de achtergrûn. Sij tinkt dat de skiednis op miny en maksy nivo altiten meibepalend is hoe't minsken har ûntwikkelje.

ALLINNE MAR LEAFDE

Passion simple fan 1991 falt bûten it stramyn fan de oare romans. De roman iepent mei in sitaat fan Roland Barthes: 'It tydskrift Nous deux is obsener as de boeken fan Marquis de Sade.'
Ernaux beskriuwt de koarte leafdesaffêre tusken in frou en in hege ambtner. Sij libbet yn in berûzing en leveret har folslein út oan har hertstocht. It libben bestiet allinne noch mar út it wachtsjen op en it útsjen nei dizze man.
Op in stuit feroaret it tij folslein. Erchtinkendheid en oergeunst ferdriuwe en deadzje de leafde. De berûzing makket plak foar leechte en foaral pine. Genêzing fan it fertriet om de ferlerne passy is net mooglik. It libben liket ien swart gat. Tearheid en wreedheid wikselje elkoar ôf, fjochtsje meielkoar. Foaral kritisy fan provinsjale kranten beskuldigen har dat se in erotomane wie. Har fergelykjen fan it skriuwen mei de lichaamlike leafde soarge benammen foar opskuor.
Fan de froulike auteurs yn it Flaamsk/Nederlânsk/Fryske taalgebiet kin in Kristien Hemmerechts har mjitte mei dizze skriuwster. Autentyk, iepen en foaral skriuwend yn byldzjende metafoaren. In tal boeken fan Ernaux is oersetten yn it Nederlânsk. La honte is yn '98 ferskynd by de AP, titel 'De Schaamte'. De oare titels binne útferkocht.

Oant safier Ika. Ast hjir fan 't simmer mei fakânsje komst sil ik wat boeken fan Ernaux foar dy klear lizze.

Oant sjen, agur, au revoir, a diós, J.(Hendaye, Maijos Baïta, 13/6/'03).