DE FYFTICHSTE TSJERNE

De bining ferbrutsen?

It fyftichste nûmer fan De Tsjerne ferskynde as dûbelnûmer yn febrewaris 1950. It wie in temanûmer oer de Feriene Steaten: ien fan de inisjativen dy’t de redaksje naam om de Fryske literatuer by de tiid te krijen. Tsjintwurdich is de modernisearring dêr’t De Tsjerne yn teory sa fûl op wie, in fanselssprekkend en permanint projekt wurden, dat net mear yn manifesten útlein hoecht te wurden. Hjoeddedei tsjinje oare fragen har oan.  

It earste nûmer fan De Tsjerne proklamearre in healjier nei de befrijing, yn febrewaris 1946, de ein fan it lange houlik tusken literatuer oan de iene, en folksemansipaasje en taalstriid oan de oare kant. De ûngelikense relaasje fan skriuwer en taalstrider, wêrby’t de earste yn tsjinst stie fan de twadde, wie foarby. ‘It Fryske folk’ soe net wer in fereare god wurde dêr’t de literatuer oan offerje moast, wie Tsjerne-oprjochter Fedde Schurer syn tinken. Wat dat oanbelanget wie syn manifest ‘De bining ferbrutsen’ ek in befêstiging dat de Fryske naasjefoarming definityf mislearre wie.
  Skriuwers moasten har tenei inkeld bekroadzje om ’e literatuer. Hoe soenen se ek oars? It romantyske ideaal fan Douwe Kalma – dat in folweardige kultuertaal meihelpe soe it folk ta in naasje te meitsjen, ta in politike entiteit – wie op ’e non útrûn. In hichtepunt fan syn krewearjen op dat mêd wie syn Skiednis fen Fryslân west, it boek út 1935 dêr’t er dy skiednis yn sjen liet as ‘âlderearst bisieljende krêft yn libben en striid’. Sawat deselde taal hie er jierren earder brûkt yn syn taspraak ‘Fryslân en de wrâld’ (1916), doe’t er de needsaak seach fan in ‘fier útstrieljend doel, dat lyk it stjerte twinkeljend ús leart stadich mar wis de rjochte wei to bigean’. Yn 1940 joegen net te min beweger-skriuwers, ynklusyf Kalma, har yn de wjerskyn fan dat ‘fier útstrieljend doel’ yn ’e kollaboraasje. It wie it einpunt en tagelyk it fallyt fan it Fryske nasjonaal-politike ûndernimmen.
  Modernisearring waard it biedwurd; tenei soenen literêre teksten skreaun en beoardiele wurde as literêre teksten, net as bydragen ta de folksferheffing. It doel wie de literatuer by de tiid en op ynternasjonaal peil te bringen. It gie om ‘wider oriïntaasje en eigentiidsker betrutsenens’, yn ’e wurden fan Klaas Dykstra. Oansetten wienen der foar dy earste Tsjerne wol al west, bygelyks yn it wurk fan Garmant Nico Visser, Anne Wadman, Marten Sikkema en Douwe Tamminga. Tsien jier letter soe it tydskrift quatrebras, mei syn mear eksperimintele ynslach, fierder bouwe op it fûnemint dat De Tsjerne lein hie.

De Tsjerne nr. 50
Oan de marzjinale posysje fan ’e Fryske literatuer op ’e lêzersmerke feroare de nije koerts fan modernisearring oars net folle. Yn 1950, fjouwer jier nei it ferskinen fan it earste nûmer, siet De Tsjerne yn ’e finânsjele swierrichheden. Utjouwerij J. Kamminga út Dokkum die by it fyftichste nûmer in skriuwen oer de finânsjele tastân. In earder rûnskriuwen dêroer hie tal fan reaksjes oplevere, dêr’t Kamminga tank foar sizze woe. Yn 1949 wie der yntarre. Sûnder ferbettering soe it ‘in poepetoer [wurde] om it spul geande to hâlden’. De skouders moasten der meiïnoar ûnder om mear abonnees te krijen.
  It is sawat itselde byld as hjoeddedei it algemien-kulturele tydskrift De Moanne sjen lit, dat okkeries ek in aksje hâlde foar mear abonnees. De holle boppe wetter hâlde mei in papieren Frysktalich tydskrift – sels mei in twatalich Frysk-Nederlânsk tydskrift – is noch altiten in ‘poepetoer’.
  Wat de modernisearringsopdracht oanbelanget, is nûmer 1-2 út 1950 dochs in wat twaslachtige ôflevering. It ‘folkske’ elemint, dêr’t de wiere skriuwer fier fan bliuwe moast, sit troch it hiele nûmer hinne ferfrissele. Dat begjint mei de beskriuwing troch Sjoerd van der Schaaf fan de Feriene Steaten. Hy sjongt de lof fan it fitale kontinint en beskriuwt Europa as in wurge achterhoeke. It is wat in skoalsk stik, dat net earlik útkomt boppe it krantenivo. Yn it each rint ek dat de redaksje in Amearikaanske heechlearaar fan Fryske komôf in droege skôging oer de federale steatsynrjochting fan ’e Feriene Steaten bringe lit. It lit sjen dat De Tsjerne wol deechlik ek oan folksfoarljochting die.

Boereliteratuer
Boppedat koe de redaksje, mei ferbiningferbrekker Fedde Schurer en kowesturtekritikus Anne Wadman oan it roer, dochs net sûnder de boereferhalen dêr’t men offysjeel sa op delseach. It ferhaal fan Feike Feikema, ‘Maitiids teken’, kin wol hoekhâlde tsjin dat fan Ernest Hemingway yn itselde nûmer, mar it is wol boereliteratuer. De moaie oersettingen troch Schurer en Wadman fan fersen fan Langston Hughes kinne de balâns net yn ’t lykwicht krije. Ek de oanwêzichheid fan útrekkene Douwe Kalma, dy’t tekene foar it lêste stik yn it nûmer, makket fan dizze Tsjerne net in helder literatuer-ideologysk statement.
  Yn dat ljocht is it fierder opfallend dat plak ynromme waard foar in oersjoch fan Amearikaanske literatuer skreaun troch emigrearre Friezen en harren neiteam. De bân tusken de Fryske literatuer en de emigrearre soannen fan it folk wie net ferbrutsen. It stik (fan Bernard Fridsma, dy’t dit jier 100 wurden is) is tige nijsgjirrich, foar wa’t noch nea heard hie fan nammen as Henry Kay Pasma, David Cornel de Jong, Meindert de Jong en Feike Feikema. It is goed mooglik dat dizze skriuwers knappe boeken skreaun hawwe, mar ‘modern’ wienen harren teksten net dalik.  
  It boek dat fan Fridsma de measte lof taswaaid krijt, is This Is The Year (1947) fan Feikema, dêr’t dy syn kinnen ‘earst goed oan it ljocht’ kaam. Fridsma hellet Sinclair Lewis oan, dy’t nei oanlieding fan dit boek oer Feikema skreau: ‘It liket my ta, dat hy ien fan de meast bitsjuttende skriuwers yn Amearika wurde kin.’ Dit flaggeskip fan ’e Frysk-Amearikaanske literatuer (yn 1966 yn it Frysk oerset troch Klaas Dykstra) hearde ta it sjenre fan ’e boereroman dêr’t men yn it heitelân nei de oarloch eins mei ôfrekkenje wollen hie. ‘Dizze wiidweidige en “ierdske” roman,’ skriuwt Fridsma, ‘skreaun yn it stadige tempo fan it boerelibben, lit Feikema sjen as in skriuwer dy’t him oanlutsen fielt fan it primitive, it bernlike, it naïve. It boek is oarspronklik, krêftich en sterk byldzjend fan taal, en direkt, hoewol hwat ûnigael, fan styl. (..) Faaks hat gjin roman it boerelibben yn Amearika sa krekt en sa folslein tekene.’
  Men kin him op grûn fan dit Tsjerne-nûmer oer de Feriene Steaten ôffreegje oft foar de redaksje de bining werklik sa radikaal ferbrutsen west hat en hoe’t men dat sels eins seach. Spitigernôch ûntbrekt in foaropwurd dat de kar fan ’e teksten útleit of ferantwurdet.

Problematisearring
Yn alle gefallen is de missy fan dy earste Tsjerne-jierren, de modernisearring as spesjale opdracht, tsjintwurdich net aktueel mear. Hjoeddedei is der ommers gjin Frysk skriuwer of dichter te finen dy’t de klok weromsette wol. Jongere skriuwers sjogge har wurk net mear as taalstriid (al is neffens Trinus Riemersma elke Fryske skriuwer qualitate qua in beweger). It giet om it skriuwen fan sa goed mooglike boeken, sûnder emansipatoaryske idealen lykas dat men it folk lêzen leare of ‘ferfryskje’ wol. En sûnder dat men him noch earne tsjin ôfsette moat. Algeduerige modernisearring is it biedwurd, en dêrby is dan noch de soarch kommen foar in goede ynfrastruktuer foar de literatuer.
  It ien en oar is fan dy gefolgen, dat de útdaging no faaks earder leit yn problematisearring as yn modernisearring fan Fryske literatuer. De eroazje, kealslach en delgong fan it Frysk geane wilens sa hurd, dat hjoeddedei hast alle skriuwers en dichters dy’t debutearje it Nederlânsk (folle) better behearskje as har eigen Frysk. Dit twatalich drama – of, sa’t men wol, dizze twatalige dynamyk – is hiem oan in lyts taalgebiet yn in sitewaasje fan ekstreme yndividualisearring, globalisearring en dominânsje fan in gruttere taal. It ropt wol de fraach op nei de takomst fan it Fryske literêre skriuwen. Hoefolle begjinnende skriuwers, mei trochstreeks in lytse lêsûnderfining, in beheind fokabulêr en te min grammatikale kennis, sille it harsels yn ’e takomst noch dreech meitsje wolle mei in kar foar it Frysk? Itselde jildt foar de lêzer, dy’t ommers de kar hat út in aloan waaksende stream fan boeken út binnen- en bûtenlân.
  Faaks kin in idee oer de rykdom en de relevânsje fan in literatuer de trochslach jaan. Dêrom hoecht men, tinkt my, net mijen te wêzen mei fragen te stellen oan de literatuer sels. Wêryn ûnderskiedt dy him fan de Nederlânske, dus fan ’e literatuer fan ’e dominante taal? Lit er de werklikheid op in oare wize sjen, lit er oare parten fan ’e werklikheid sjen? Wat makket dy literatuer de muoite wurdich, foar skriuwers, foar lêzers?
  De antwurden kin men net samar efkes jaan. Dy sil elke generaasje wer op ’e nij fine moatte yn it skriuwen fan en oer literatuer.

Tradysje
Op dit stik fan saken rint it yn it each dat yn it nûmer oer de Feriene Steaten fan De Tsjerne net oan ’e oarder komt wat de Amearikaanske literatuer apart set fan de Britske. Men hie yn dat ferbân wize kind op tema’s as bygelyks emigraasje, Frontier, rasse-diskriminaasje, ‘melting pot’, yndividuele frijheid en Amearika as it bêste lân fan ierde.
  Yn it Kiestra-nûmer fan Hjir (desimber 2004) haw ik besocht en meitsje oannimlik dat de fraach nei it ‘eigen karakter’ fan in literatuer, en benammen fan in lytse literatuer, him yn de hjoeddeistige globalisearre, multymediale wrâld twingend oantsjinnet. Taal hat noait it iennichste ûnderskiedende elemint west. Ien fan ’e antwurden is, dat in ferskil tusken literatueren behalve yn ’e taal ek besletten leit yn ’e literêre tradysjes. Ek yn ’e patroanen dy’t har ôftekenje yn alles wat der de ieuwen bylâns oan Frysk-literêre teksten yn it ljocht jûn is, skûlet wat aparts en eigens. Neam dat ‘identiteit’, referearje dêr posityf of negatyf oan, mar it is mooglik om dernei te sykjen en jin dermei te ferstean, as resinsint, as essayist en ek as skriuwer of dichter. Hat de kombinaasje fan literêre fernijing en in kritysk hifkjen fan ’e Fryske literêre tradysje bygelyks fan De Reade Bwarre fan Trinus Riemersma net ien fan de meast wurdearre en slagge Fryske romans makke?
  In oare fraach is oft de literêre ynfrastruktuer yn Fryslân maksimaal beantwurdet oan de easken fan ’e tiid. Grut ynhâldlik foardiel soe te beheljen wêze mei it oprjochtsjen fan in Fryske skriuwersskoalle, in fenomeen dat yn it Amearikaanske universitêr ûnderwiis al jierren bestiet. It dichtersklaske fan Tresoar is al in goed inisjatyf, mar it soe faaks yn gearwurking mei de Fryske Akademy útwreide en profesjonalisearre wurde kinne ta in folweardige ‘creative writing course’, mei op syn minst twa full-time dosinten dy’t sels skriuwer of dichter binne. Ynbêde yn in Fryske Akademy dy’t mear omtinken oan moderne literatuer jaan wol as no – in Akademy dy’t Gysbert Japicx foarearst mar rêste lit en folle mear wurk makket fan ’e tweintichste-ieuske literatuer – soe sa’n skriuwers- en resinsintekoalle net misstean en gjin oerstallige lúkse wêze.     
  Ik pleitsje dus foar wat oars as Hylke Tromp fiif jier lyn yn de Ljouwerter Krante. Tromp frege him doe yn in kollum ôf wêr’t ‘al dy taalbefoarderers har drok oer meitsje [moatte] as de taal gjin oar doel mear tsjinnet as it oerbringen fan mondiale klisjees’. Hy woe derop ta dat Fryske skriuwers faker oer typysk Fryske ûnderwerpen skriuwe soenen, hokfoar ûnderwerpen dat dan ek wêze mochten. Sjoerd Bottema hat him der yn desimber 2000 yn Trotwaer lilk oer makke. Sykje nei it saneamde Frysk-eigene, yn ’e reële wrâld, yn it ‘karakter’ fan minsken, is typysk in ambysje fan in beweger; foar in skriuwer dy’t him op it foarste plak om de literatuer bekroadet is it in dearinnend paad. Skriuwers moatte skriuwe wat se wolle, as it heal kin sûnder ferge te wurden op har tsjinstberens oan it ‘Frysk-eigene’. Dat is wat Fedde Schurer foar eagen hie mei syn ‘bining ferbrutsen’.
  Mar skriuwers hawwe fansels wol altyd te krijen hân mei de skiednis fan ’e literatuer dêr’t se har yn bejouwe, dêr’t se part fan wurde en dy’t se mei foarmje. Dý bining is nea ferbrutsen. De literêre tradysje beynfloedet en foarmet allinnich al it taalgebrûk fan skriuwers, ek by dy’t har dêr net bewust fan binne. Yn lytse talen, dy’t meastentiids in grut ferskil sjen litte tusken skriuw- en sprektaal, dy’t wol in swak foar tradysjes hawwe mar faak gjin folwoechsen kritysk apparaat, spilet dy ynfloed namste sterker. Kontakt mei en begryp fan ’e tradysje makket jin bewuster fan plak en karakter fan jins eigen wurk, ek as dat nei ynhâld of foarm folslein ôfwykt of net ferwiist nei wat earder skreaun is.

In iepen each
Gelokkich hat it Frysk in lange skiednis as literatuertaal. Yn it skriuwen oer literatuer hat der meastentiids in iepen each west foar de literêre tradysje. En fansels hat dy tradysje mear as ien gesicht: njonken in sintrale rol foar de ynspirearjende natuer fan it plattelân komme dêryn fanâlds ek tema’s as emigraasje, leauwe, wurk, grutskens, frijheidsdriuw en pessimisme oan ’e oarder. Wat dat oanbelanget hie yn De Tsjerne nûmer 50 in ferliking mei de Amearikaanske literatuer faaks noch nijsgjirrige oerienkomsten opsmite kinnen.
  It byld fan in literatuer dy’t libbet bliuwt troch de jierren hinne net gelyk: wurking en wurdearring fan ’e tradysje feroarje. Yn revolúsjes en manifesten wurde der sa út en troch skriuwers heal en heal ferballe út de kanon, mar in part fan wat yn sokke needsaaklike en befrijende modernisearringsbewegingen as âldmoadrich oan kant skood wurdt, blykt letter dochs wer – yn in oare kontekst – in nij libben krije te kinnen. Nei ferrin fan tiid falle oare aksinten op.
  Dêrom docht in lytse literatuer dy’t net kommunisearret mei syn ferline, himsels tekoart. Yn in sitewaasje fan globalisearring kin dan net allinnich de oanlûkingskrêft foar skriuwers en lêzers allyk faai komme te stean: ek de literêre ynfrastruktuer kin raffelich en útwenne reitsje. Lang om let wurdt it eigen subsidiearre fuortbestean op it spul set.
  Konstanze Glaser fan ’e universiteit fan Edinburgh skreau yn 2002 yn in paper oer de taalsitewaasje fan it Gaelic yn Skotlân en it Sorbysk yn Dútsklân: ‘It redusearjen fan kulturele ferskillen ta in manier fan praten en symbolyk, kin ûnderstek dwaan oan de claim dy’t in minderheid leit op “oars wêzen” en it  útsjoch op byhearrende finânsjele en ynstitúsjonele stipe.’
  It jildt foar taal- mar ek foar literatuerbelied.

*

(Mei tank oan Albertina Soepboer)