IT EKSPERIMINT FAN DE ÔFBRAAK

Problemen fan in postmoderne poëtika

William Jefferson Clinton wie al in ‘Postmodern President’1 foardat er yn 1998 syn ferneamde útspraak die: ‘I did not have sexual relations with that woman’. Mar doe’t er foar in kommisje fan it Congres ferskynde, wie heal Amearika der wis fan: ‘Slick Willy’ stie foar alles wat mis wie oan de jierren njoggentich. De new speak fan Clinton wie gjin tekening fan ’e werklikheid. Hy die útspraken dy’t de gonbere wierheidsopfetting ‘ûntregelen’. Syn wurden ferwiisden allinnich nei oare wurden. Eins wie Bill Clinton allinnich tekst.
  Faaks binne der oare mominten oan te wizen dat ‘it postmodernisme’ syn hichtepunt belibbe:  mominten dat de delgong út ein sette fan wat Carel Peeters yn in emosjoneel mar amusant skotskrift in ‘kwartjesfilosofie’ neamde.2 Tink oan de boartlike stelling fan Jean Baudrillard út 1991, dat de Golfoarloch fan Bush sr. noait plak fûn hie.3 De tanks, de ferneatiging, de deaden, it wie virtual reality west. Faker neamd wurdt de oanfal fan Al-Qa’ida op de Twin Towers en it Pentagon, 11 septimber 2001. Mar lit dat ôfbeakenjen fan wrâldbylden fierder mar sitte. It giet my om postmoderne opfettings fan poëzij, mear yn it bysûnder de poëtika fan Jos Joosten en Thomas Vaessens, dêr’t se omtinken foar freegje yn har boek Postmoderne poëzie in Nederland en Vlaanderen.4

Kwetsberens foar in wjerwurd
Safolle poëzijlêzers, safolle redenen om poëzij te lêzen. Al soe men dat ôfgeand op Joosten en Vaessens net dalik sizze. Sy fine eins allinnich dy dichters nijsgjirrich dy’t hopeleas ferâldere lêsstrategyen ‘ûntregelje’. Postmoderne poëzie befettet njonken yngeande skôgings oer guon dichters ek ideeën op it teoretyske en filosofyske mêd oer wat nijsgjirrige poëzij is. ‘Dit boek is óók een statement over de nieuwe poëzie (..).’5
  ‘Nijsgjirrich is yn alle gefallen net de poëzij dy’t, sa’t Joosten yn in taspraak sei, bestiet út ‘volledig afgeronde, totaal afgewerkte, met netjes op rijm, ritme en andere regelmaat gesorteerde regels gestoffeerde, verzen (..) – gedichten klaar en áf als een inelkaar gezette IKEA-kast’.6 Dichters fan sokke poëzij binne ‘in de eigentijdse kunst’ net serieus te nimmen, ‘jammerlijke poseurs’.
  Net sa freonlik? Namste wichtiger is it en wês krekt by de presintaasje fan arguminten. It wurd ‘postmodern’ betsjut wilens ommers al safolle. Wa’t it dochs brûke wol, hellet teory- en anty-teoryfoarming yn ’e hûs dêr’t er him mei ferstean moat, en it is krekt hjir dat Joosten en Vaessens stekken falle litte. Sy slagje der wol yn en beakenje de betsjutting fan it wurd ôf foar it ûnderwerp dêr’t se it oer hawwe wolle: it ferskil tusken ‘modernistyske’ en ‘postmodernistyske’ lêsstrategyen’ – de earste kategory wurdt brânmerke as achterhelle, de twadde op it hynder hysd as tige by de tiid. Mar hokker basis is der foar sok normatyf posysjonearjen? Tsjin it postmoderne filosofearjen binne logyske, pragmatyske, politike en etyske beswieren ynbrocht, dy’t konsekwinsjes hawwe kinne foar it neitinken oer poëzij en poëtika. Wêrom wurdt it wurk fan de dichters dy’t yn Postmoderne poëzie de revue passearje, net hifke op kwetsberens foar in filosofysk wjerwurd?
  Om yn it spoar te kommen dat ik folgje wol, jou ik earst in tal skaaimerken fan de wize sa’t Joosten en Vaessens oer poëzij en de Nederlânske poëzijskiednis tinke. Wat dat lêste oanbelanget, giet Vaessens syn omtinken út nei ‘die momenten in de poëtische ontwikkeling waarop de tot dan toe geldende normen worden geprovoceerd’, skreau er yn it FD.7 En nei de ‘oproerkraaiers’ yn dy skiednis, dy’t ‘een aaneenschakeling van luidruchtige conflicten, van vadermoorden is’. Syn favoryt is ‘de avant-gardedichter’, dy’t kompleks, kodearre, poëtikaal, hermetysk, yntertekstueel of yn alle gefallen postmodernistysk wurk makket. Foar sokke avant-garde poëzij oer set er de ‘romantisch angehauchte’ poëzij, dy’t it fan ‘authenticiteit’, foardracht en/of in werkenbere werklikheid hawwe moat. Yn syn stik ‘Ontijdig panorama: de poëzie van nu’ skreau er ferline jier:

Zo dacht ik wel eens dat ik tachtig procent van de Nederlandstalige poëzie eigenlijk onverdraaglijk vind. Poëzie die schaamteloos ‘mooi’ wil zijn, bijvoorbeeld. Of poëzie die het nodig vindt mij van haar eigen oprechtheid en authenticiteit te overtuigen. Poëzie die, zonder zich daarvan bewust te tonen, nog helemaal wortelt in een afgevlakte romantische traditie. Dichters die ik wél waardeer (..) schrijven poëzie die op een paradoxale manier met zichzelf overhoop ligt. Poëzie die weet hoe snel het genre verzandt in zelfgenoegzame ijdeltuiterij. (..) Ik houd dan ook van tegendraadse dichters die, in poëzie, morrelen aan de fundamenten van de poëzie.8

Dy aventuerlike avant-gardetradysje wurdt droegen troch dichters as Erik Spinoy, Stefan Hertmans, Dirk van Bastelaere, Peter Holvoet-Hanssen, Peter Verhelst, K. Michel, Tonnus Oosterhoff en Arjen Duinker, troch Joosten en Vaessens omskreaun as ‘postmodernen’. Ek jongere dichters as Neeltje van Beveren, Geert Buelens, Joep Kuiper en Tsead Bruinja soenen heal en heal yn dy tradysje stean, al jouwe dizze nijere dichters oan it postmodernisme wol in lichtere, fersteanbere en konkrete draai, neam it ‘postmodernisme-light’.
  De filosofyske kearn hjir is de oanfal op it positivisme fan Frânske tinkers as Roland Barthes, Michel Foucault, Jacques Derrida en Jean-Paul Lyotard yn de jierren sechstich en santich. Dy oanfal waard troch Arjen Duinker yn 1988 kondinsearre oerset yn ien fan syn fersen as:

Tegen de Inhoud.
Tegen de Persoonlijkheid.
Tegen de Essentie.9

Postmoderne filosofy feroaret de poëzij, en it boek fan Joosten en Vaessens is in demonstraasje fan de op himsels net ûnbekende konsekwinsjes, dy’t yn myldere of radikalere farianten yngong fûn hawwe yn letterlân. De tekst is gjin ienheid mear, gjin ientsjuttende meidieling en hat gjin dúdlik sintrum; de tekst is ‘een aanval op het humanistisch subjekt’ (sa’t it yn in earder artikel stie10), dat yn parody en mearstimmigens syn autentisiteit ferliest. Gedichten mei in inerlike gearhing, dêr’t in ‘stim’ yn oan it wurd is, binne ‘modernistysk’: dus út de tiid.  De keunstner wurdt útskeakele; hy kin gjin ferantwurdlikheid nimme of op it matsje roppen wurde. It skeppen fan in tekst is in proses dêr’t de dichter gjin kontrôle oer hat en ek net hawwe wól.
  De wrâld sels hat in fiksjoneel karakter: de oarder fan de dingen dy’t oan ús as ‘werklik’ ferskine, is skyn en stiet op in falsk fûnemint. De werklikheid kin net troch in tekst ‘respresintearre’ wurde. Oan de iene kant is de keunstner net langer de alwittende skepper fan syn keunstwurk, oan de oare kant is er de ûndersiker fan dizze nije sitewaasje. Dirk van Bastelaere yn Wwwhhoosshh, syn bondel essays oer poëzij út 2001: ‘Er worden geen nieuwe vormen gezocht om het publiek te plezieren, maar om beter aan te geven dat het onrepresenteerbare bestaat.’11 Populêr is it wurd ‘laboratoarium’, ek by Joosten en Vaessens. Gedichten bringe gjin betsjutting oer, mar binne laboratoria foar ûndersyk nei hoe’t betsjutting ta stân komt.

Ilja Pfeijffer en Piet Gerbrandy
Sa’n strang-teoretyske beneiering smakket net elke leafhawwer fan poëzij. Driget it ûnderskied tusken literatuerwittenskip en poëzij net te ferdizenjen? Soe de poëzij wol sa wiis wêze mei it tl-ljocht fan de taalteory? Opfallend ek, dat de dichter as auteur út syn wurk weitocht wurdt, wylst syn kritisi sels sa probleemleas yn harren boek oanwêzich binne. Foar’t ik in stikmannich fragminten út de analytyske en pragmatyske Amearikaanske filosofy jou, is it faaks aardich om te sjen dat guon poëzijkenners in útsprutsen, hoewol net dalik teoretysk ferwurde argewaasje hawwe.
  Engaazjemint mei de skriuwer klinkt dúdlik troch yn besprekken en essays fan Volkskrant-resinsint Piet Gebrandy en NRC Handelsblad-resinsint Ilja Leonard Pfeijffer. Beide hechtsje wearde oan ‘persoanlikheid’ yn gedichten. Oer de neilitten fersen fan Hans Faverey skriuwt Pfeijffer yn syn essaybondel Het geheim van het vermoorde geneuzel bygelyks: ‘Maar het is precies dit streven naar onpersoonlijkheid, deze neiging tot abstracte objectiviteit, die aan veel gedichten van Faverey de doodsteek geeft. Na drie gedichten ga je snakken naar mens.’12 Yn de barokke poëzij dy’t Pfeijffer propagearret, kin in ‘stimme’ net mist wurde, ‘want wie zich het zeggen ontzegt zal niet zingen’.13
  Piet Gerbrandy fynt dat ‘briljante invallen’ en ‘ongrijpbare emotionaliteit die de lezer als een vuistslag treft’14 har net manipuleare litte: it binne geskinken oan de dichter. Yn syn essaybondel Een steeneik op de rotsen leit er in analogy mei de muzyk fan John Coltrane, dy’t ‘zich met hart en ziel aan zijn queeste heeft gewijd’ en waans muzyk net makke of betocht is, mar fuortkomt ‘uit het diepst van zijn ziel’.15 Autentiker kin net. Postmodernisme betsjut ‘ik weet niet wie ik ben, ik geloof zelf niet wat ik zeg, en ik weet al helemaal niet of dat erg is,’ gekjeit Gerbrandy op in oar plak.16 Sa’n hâlding is neat foar him: ‘in goede poëzie gaat het nooit om vrijblijvende spelletjes, maar altijd om herkenbare stemmen die iets zeggen wat we willen horen, hoe raar, hard of onzinnig het ook klinkt.’17
  Muoite hat Gerbrandy ek mei it learstik dat taal net ferwiist nei in ‘werklikheid’, mar allinnich nei himsels. Poëzij dy’t it allinnich oer poëzij hat, wurdt ‘bijna onvermijdelijk bloedeloze ironie’.18 Minsken hawwe ôfpraat dat beskate klanken in beskate betsjutting hawwe en dat dat de basis is foar de referinsjele funksje fan poëzij. Ek al soenen guon dichters en literatuerwittenskippers it graach oars hawwe: ‘zodra iemand besluit bestaande woorden te gebruiken, zal de toehoorden of lezer ervan uitgaan dat die iets betekenen.’19

Avant-garde
Tiid is it en kreakje wat bonkjes yn it wurk fan Joosten en Vaessens. As earste har brûken fan it begryp ‘avant-garde’. Dêr sette sy de neffens har liedende rol fan it postmoderne tinken oer poëzij krêft mei by. Mar wa’t avant-garde seit (letterlik: foarhoede), seit foarútgong, en utopyske lineariteit past én as Ferljochtingsideaal én as romantysk ‘Sturm-und-Drang’ idee útsoarte net geweldich by it yllúzjeleaze postmodernisme. Doe’t Vaessens ferline jier troch de lêzers fan redakteur Chrétien Breukers syn weblog De Windroos op dy ynkonsekwinsje wiisd waard, draaide er by: ‘Mijn stukje [yn it FD – Adv] probeert nu juist te laten zien waarom het in het huidige poëziebestel moeilijk is om van avant-gardes te spreken’.20 Mar dan is Postmoderne poëzie mei weromwurkjende krêft net sa’n transparante stúdzje mear. It stiet ommers op de earste side fan it foaropwurd: ‘Dit boek gaat over de avant-garde van vandaag.’21
  Twad: hat de postmoderne poëzij him net al lang woartele yn de poëtyske ynfrastruktuer fan blêden, kritisi en wittenskippers, en moat dy avant-garde, as dy der wie, yntusken net earder as in arrivearre yncrowd as as in kontroversjele foarhoede beskreaun wurde? Ferlykje Yves T’Sjoen syn ferline jier ferskynde boek Stem en tegenstemmen: ‘Nee, wat we de postmoderne poëzie noemen is ingeburgerd geraakt, behoort vandaag tot de main stream van het literaire landschap. Academici, literaire critici, essayisten en dichters, redacteuren van de belangrijkste literaire periodieken, poëziefondsredacteuren van uitgeverijen zijn de afgelopen jaren doordrongen geraakt van een postmoderne literatuurvisie, en wat als “traditioneel” wordt omschreven is in de begrenzing van hun perspectief hopeloos verouderd.’22
  Sokke opmerkingen reitsje lykwols net de kearn fan wat neffens my diskutabel is oan  Postmoderne poëzie. Dy kearn is dat de auteurs de dynamyk fan de filosofyske diskusje sa’n bytsje by har skôgings belûke, en sa de yndruk wekke as binne dekonstruksje en postmodernisme it iennichste perspektyf foar poëzij. Dat is fan dy gefolgen dat der in poëtika ferkocht wurdt as by de tiid, op basis fan filosofysk tinken fan krij ’m beet tritich, fjirtich jier lyn. De auteurs kinne har ferwarre en sizze dat de dichters dy’t se behannelje har ek net dwaande hâlde mei de filosofyske krityk op it postmodernisme. Mar foldocht dat?
  Lêzers fan Joosten en Vaessens fernimme neat oer de fan ferskate kanten proklamearre ‘ein fan it postmodernisme’. Joosten en Vaessens besykje it net en gean nei wat dat foar de poëzij betsjutte soe. Yn de epilooch notearje sy it sizzen fan de jonge Flaamske dichter Miguel Declerq, dat er wat oars wol as ‘zomaar voortborduren op wat de postmoderne generatie voor ons zoal gedaan heeft – ik ben die mensen intussen grondig beu’.23 Dat jout har de opmerking yn dat ‘het misschien verleidelijk [is] aan een uitspraak als deze de conclusie te verbinden dat “het postmodernisme” alweer geschiedenis is’. Mar op dy kwestje geane sy dan wer net yn. Ynienen fine sy it net sa wichtich mear oft der faaks ‘een nieuwe garde’ nei foarren komme sil.24

Werklikheid
Op dizze wize wurdt oereide dat it Frânske postmodernisme fan begjin ôf in wolriswier modieus, mar tige kontroversjeel filosofysk ûndernimmen wie, dat konstant ûnder fjoer lein hat, benammen út de Angelsaksyske hoeke wei. Ik sil yn ’t koart in idee jaan fan in lyts tal filosofyske posysjes dêr’t de auteurs oan foarby geane.
  Krityk op it postmodernisme soe men oantsjutte kinne mei de stekwurden werklikheid, wierheid, ôfbraak, feroaring en etyk. It sintrale learstik fan it postmodernistyske filosofyske tinken is de stelling dat taal gjin referinsjele funksje hat yn relaasje ta de realiteit. Taal ferwiist net nei in werklikheid, mar allinnich nei oare taal. It ynsjoch fan Wittgenstein, dat wy gjin tagong hawwe ta de werklikheid bûten ús sintugen en bûten de wize dêr’t wy der oer prate, dus bûten de taal, wurdt radikalisearre yn it ferneamde sizzen fan Derrida, ‘Il n’ya pas de hors-texte’, ‘der is neat bûten de tekst.’25 Carel Peeters fettet de praktyske konsekwinsje derfan gear mei it sizzen dat ‘de waarheid nergens te vinden is, zodat er ook niet meer naar gezocht hoeft te worden’.26
  Ut dizze rigide skieding tusken taal en werklikheid komme in protte skaaimerken fan de postmodernistyske literatueropfetting fuort, lykas dat in tekst gjin kommunikative pretinsjes hawwe kin, dat in tekst gjin stabile ynhâld hat en gjin bliuwende essinsje, en dat de skriuwer der eins net ta docht. Der is gjin ankerpunt mear dêr’t in tekst mei yn ’e werklikheid woartelet: gjin Archymedysk punt yn it algeduerich útdijend labyrint fan ferbiningen mei en ferwizingen nei oare teksten.    
  Benammen tinkers út Amearika krigen it oan de stok mei dit ekstreme dualisme, en hawwe besocht oan te toanen dat de basis derfan net doocht of, mear pragmatysk besjoen, net foldocht. It fierst giet John Searle, in ‘metafysysk realist’ dy’t de noasje fan in te kennen objektive werklikheid – en dus wierheid – oerein hâldt. Minsken steane troch sintúchlike waarnimming yn kontakt mei in objektive werklikheid en hawwe taal útfûn om oer dy werklikheid te praten, seit Searl:

(..) what kind of access do we have to the real world? Then we get into perception and language. We normally encounter the world through perception and we describe it in language. But again we can’t make sense of our perception or language without the assumption of access to the real world. And once you’ve got this kind of access, the possibility of an objective truth is presented immediately.  If words refer and perceptions are for perceiving, then there must be real objects in a real world that we can have knowledge of. Anyway, you can’t make sense of your life or your relationships with other people without the assumption of objective truth.’27

Sa’t de Frânske fenomenolooch Paul Ricoeur it seit: ‘Het werkelijke is dat wat door meerdere mensen tegelijkertijd van allerlei kanten en op allerlei tijdstippen wordt waargenomen. Het is dat wat we gemeenschappelijk zien, waar we samen over praten.’28
  In hoedener en mear nuânsearre posysje nimt Hilary Putnam yn, troch fakgenoaten sjoen as de liedende filosoof fan it moderne Amearikaanske pragmatisme. Yn debatten mei Richard Rorty, pragmatist én postmodernist, hâlde Putnam steande dat wy wolriswier net útgean kinne fan in absolute korrespondinsje tusken talige ekspresje en wat der yn de net-talige wrâld bestiet dêr’t dy talige ekspresje oer giet, mar dat der likegoed ideeën fan wierheid en rasjonaliteit noadich binne, dy’t de grinzen fan ús eigen kulturele of histoaryske kontekst oerstige. Putnam stimt yn dat wy gjin tagong hawwe ta de ‘pure’ werklikheid, mar:

(..) it doesn’t follow that language and thought do not describe something outside themselves, even if that something can only be described by describing it (that is by employing language and thought); and (..) the belief that they do plays an essential role within language and thought themselves and, more importantly, within our lives.29

Foar syn tsjinstanner, Richard Rorty, is it net nijsgjirrich oft der wol in realiteit bûten de taal bestiet: werklikheid is wat wy ôfprate dat werklikheid is. Lykwols twingt de klam op dat ‘ôfpraten’ him om yn syn tinken kultuer-oerstiigjende ambysjes farre te litten, neffens in protte fan syn kritisi. Rorty moat sterk leune op intra-kulturele ‘konsensus’ oer kwestjes as werklikheid, wierheid en moraal. De bekende krityk is dan ek dat syn tinken allinnich brûkber is foar de blanke, rike wasps fan de Amearikaanske eastkust. Konsensus wurket faaks wol yn sosjale struktueren mei in sterke, eigen identiteit, lykas de tradysjoneel-blank-Amearikaanske, mar yn it hjoeddeistige Europa fan de etnisiteiten falt it lang net altyd ta om oerienstimming te berikken. Yn de wurden fan Donald Davidson:

Als filosoof stel ik me de vraag hoe we dit concept [fan wierheid – AdV] kunnen verbinden met taal, overtuigingen, wensen, kortom: met datgene wat men meestal ‘het mentale’ noemt. Om een coherent beeld te ontwerpen van de onderlinge relatie tussen die concepten, blijkt dat we moeten aanvaarden dat onze overtuigingen waar zijn of dat verlangens vervulbaar zijn.30

Grutte ferhalen
It ‘il n’ya pas de horse-texte’ fan Derrida is dus net sûnder wjerwurd bleaun. Werklikheid en wierheid blike yn sa’n promininte ûnderôfdieling fan de filosofy as it Amerikaanske pragmatisme goed tsjinje te kinnen as rjochtsnoeren by it brûken fan taal. Allinnich: by Joosten en Vaessens lêze wy der neat oer.
  Oare punten fan krityk rin ik hjir wat hurder bylâns. Noch in held yn Postmoderne poëzie is Lyotard, de filosoof fan it ein fan de ‘grutte ferhalen’. Dêrmei wurdt it ein fan de omfiemjende wittenskiplike, maatskiplike en etyske teorieën oantsjut. De ûndergong fan it marksisme is in faak neamd foarbyld. Altyd komt úteinlik de Ferljochting yn ’e kiif te stean: it grutte projekt fan de minske dy’t it sawol yndividueel as yn kollektive ferbannen besiket en realisearje syn frijheid fia de rede en de ratio. It betrouwen yn de rede is ferdwûn nei 1945, wol it klisjee, mar it ferlet fan antwurden is bleaun. As de Britske kultuerkritikus Terry Eagleton it tiidrek fan it postmodernisme foarby ferklearret, docht er dat om’t dy kultuerteory net kaam mei nije ferhalen oer moraliteit, metafysika, leafde, religy, revolúsje, dea en lijen.31 Mei in teory dy’t sirkelet om dekonstruksje hinne, falt it ek net ta om positivere antwurden te formulearjen. Joosten en Vaessens litte helder en sekuer sjen wat dat betsjut foar de poëzij: ôfbraak fan de ideeën fan koherinsje, moraal, identiteit, oarspronklikens, yntuïsje, folsleinens en autonomy. Mannich postmodern fers rjochtet him op in didaktyske demonstraasje fan dy ôfbraak. 
  Feroaring: it postmodernistysk program fine Joosten en Vaessens ‘subversyf’. In Ferljochtingsfilosoof as Jürgen Habermas tinkt dêr oars oer. Hy beskriuwt de Frânske postmoderne tinkers as neo-konservativen. Wenstige lêsstrategyen meie ûndergroeven wurde troch postmodernistyske teksten, mar bygelyks op it nivo fan de polityk slacht mei it postmodernisme mar al te faak ek it konservatisme foar master op. Foar maatskiplike feroaring is ommers net folle plak as de realiteit in yllúzje is, oardielen relatyf binne en it ‘subjekt’ der net mear sa ta docht.
  Dy krityk fan Habermas klinkt troch yn beskriuwingen fan de postmoderne tinkers as teloarstelde eks-linkse nihilisten. Foucault wie koarte tiid marksist, Rorty komt út in trotzkistyske famylje, om twa foarbylden te neamen út in generaasje yntellektuelen dy’t net mear leauwe koe yn de súksessen fan it reëel besteande sosjalisme. Oer Foucault skreau The New Statesman ferline jier:

He represents a generation of leftists who, despairing at the failure and the horrors of the socialist experiments in the postwar era, have sought intellectual solace in apathetic relativism. These postmodern pessimists reject the notion of human rights and progress. They mock the pursuit of reason as a chimera and blame the Enlightenment for everything from colonialism and environmental degradation to Hiroshima and Auschwitz. They owe a debt to Nietzschean anti-humanism, Freudian psychology and Saussurean linguistics, but theirs is also a political reaction.32

Etyk: tabûïsearring fan morele, stelling nimmende útspraken is it resultaat as men gjin wearden takkenne kin of mei oan tastannen en perspektiven yn en foar de wrâld. Mar de Ier Richard Kearney, ynspirearre troch Levinas, hâldt fêst oan de ‘oar’ dy’t jin op in etyske respons ferget: de ‘call of the other to be heard, and to be respected for his/her otherness, is irreducible to the parodic play of empty imitations’. Kearney wiist op ‘the ethical reality of the human right to exist as an other, the right to be recognized as a particular [subject]  whose very otherness refuses to be reduced to an empty mimicry of sameness’.33
  De postmoderne dichter, neffens Joosten en Vaessens, kin wat syn morele kompas oanbelanget net mear weromfalle op ‘collectief gedeelde betekenisgevende structuren’.34  Neffens Hilary Putnam is it ek sûnder de oanname fan alles omfetsjende etyske teoryen mooglik en ferdigenje dat morele standaarden grûndearre wurde kinne yn de filosofy. Yn in fraachpetear mei Poalske studinten joech er fjouwer prinsipes dy’t foar him op dit stik fan saken wichtich binne:

First, the great Levinasian principle that one should never turn one’s back on the suffering of the other. Secondly, the Kantian insight, that compassion has to be universalized. Third, the Aristotelian insight that we must reflect seriously on what constitutes a fulfilling human life (..). And fourth, the Deweyan insight that ethics deals with practical problems, not with exceptionless ‘principles’.35

Putnam jout dan ta dat dizze prinsipes mei-inoar yn konflikt komme kinne, mar as de pragmatysk pluralist dy’t er is, fynt er it net noadich en meitsje in kar foar ien prinsipe en sko de oare oan kant:  

It is as if they wanted to see ethics as a noble statue standing at the top of a single pillar. My image is rather different. My image would be of a table with many legs. We all know that a table with many legs wobbles when the floor on which it stands is not even, but such a table is very hard to turn over, and that is how I see ethics: as a table with many legs, which wobbles a lot, but is very hard to turn over.36

Plak en persoan
De measte kanttekeningen dy’t ik hjir jûn ha, rjochtsje har tsjin it fuortredenearjen fan de minske, cq. de keunstner, cq. de dichter, cq. de ‘stimme’ út de poëzij. Tusken abstrakte, harsels yn ’e sturt bitende teksten wurdt de kreativiteit fan de minske weisuvere. Yn syn ekstremere foarmen is der dan gjin romte foar de mooglikheid dat minsken it ‘taalspul’ (Wittgenstein) of de ‘konsensus’ (Rorty) kreatyf trochbrekke bywannear’t de rigels net mear foldogge, it spul op ’e non útrint of de konsensus ûnder druk komt te stean. Literatuer wurdt dan in leech boartsjen mei foarmen. De ûntregelingsstrategyen fan it postmoderne taalspul binne wilens wol bekend; de ‘demonstruksjes’ rinne it gefaar om like ferfeelsum út te pakken as de ‘naïve poëzij’ dy’t  postmodernisten graach fan de hân wize.
  De postmoderne poëzij, skriuwe Joosten en Vaessens, ‘problematiseert het idee van een in het gedicht klinkende stem’37; dat ‘poëtyske problematisearjen’ besykje sy filosofysk respektabel te meitsjen troch te ferwizen nei ‘the death of man’ fan Claude Lévi-Strauss en ‘the death of the author’ fan Roland Barthes. En ek Michel Foucault, ‘the death of the subject’, hie neamd wurde kinnen. Wat opfalt is dat Joosten en Vaessens sels nét problematiseare. Langer as twa tellen steane se net stil by de teoretyske achtergrûn fan de poëzij dy’t sy bewûnderje; as der yn Postmoderne poëzie in namme falt, is it mar al te faak krekt dat: name dropping.
  In behanneling fan wat Foucault oer it subjekt sein hat, hie bygelyks in wichtige ferskowing yn syn wurk bleatlizze kinnen. Yn syn essay ‘What is an author?’ út 1969 is it subjekt al net mear dea: dêr is sels praat fan auteurs dy’t har eigen tiid djipgeand beynfloedzje. Tink oan Freud. Letter yn syn wurk, yn ’e jierren santich, kriget it subjekt (‘it sels’) fan Foucault in identiteit mei, in bewustwêzen en self-kennis, om it by steat te stellen en meitsje fan it eigen libben in keunstwurk.
  ‘Ynhâld’ – identiteit en boadskip – lit him net samar wei-tekstualiseare. De weromkear fan it subjekt en de weromkear fan de ferhalen dy’t it subjekt fertelt, geane lyk op. Grutte ferhalen – frijheid, demokrasy, wittenskip, minskerjochten, selsbestjoer – binne ek nei Lyotard ynspirearjende begripen yn grutte parten fan de wrâld, ûnôfhinklik fan ’e fraach oft wy it mei dy ferhalen iens binne of net, en oft wy it iens binne mei de manier wêrop’t dy idealen neistribbe wurde. Sokke ferhalen binne utopyen, dy’t in winsklike tastân yn ’e wrâld beskriuwe. Se wurde ferteld troch fertellers dy’t it net útmakket oft it ‘ik’ in problematysk konsept is, sa’t it postmodernisme úthâldt.
  Yn it ferlingde dêrfan – of eins yn in earder stadium – lizze de ‘lytse ferhalen’. It giet dan om it sykjen fan wat de de Amearikaanske keunstfilosoof Hal Foster neamt ‘the real of identity, of community, of site-specificity’. Sokke ‘new and ignored subjectivities’ binne allesbehalve ferneatige troch de postmoderne oanfal op it universele subjekt, dat miende foar it hele minskdom te praten.38

Korreksjes op in poëtika
Hokfoar ymplikaasjes foar in postmoderne poëtika as fan Joosten en Vaessens tsjinje har oan? Sûnder op in weromkear nei eartiidske foarmen fan metafysika en ‘ienheid’ oan te stean, en  sûnder op te stomen nei nije teoretyske fer- en geboaden, is it ferliedlik en sis dat de grûntoan fan it filosofyske discours sûnt de jierren sechstich feroare is. It oerhearskjende negative (lit ús dat it eksperimint fan de ôfbraak neame) hat plak ynromje moatten foar it positive (it eksperimint fan de opbou). Nei de delgong fan it modernisme en de mooglike einfase dêrfan, de krisis fan it postmodernisme, kinne begripen as werklikheid, wierheid, identiteit, moraal en maatskiplike feroaring op ’e nij in plak fine yn ’e filosofy – en dus ek yn ’e poëzijteory.
  In ferskil mei de heechtijdagen fan it modernisme soe dan mooglik it ûntbrekken wêze kinne fan de dream dat it folsleine yn prinsipe berikber is. Foar safolle domdryste blierhertigens is gjin plak mear. De hjir boppe neamde begripen binne imaginêre havens, dy’t noait berikt mar wol hieltyd socht wurde kinne. ‘Sykje’ liket my it kaaiwurd. Yn dat positive, frije sykjen nei tydlike en pleatslike lykwichten tusken de beheining en de ambysje fan taal ûntstiet poëzij. Sa’n pragmatyske oanpak is in ferskil mei de negative dekonstruksje, dy’t him yn syn poëtyske ferskiningsfoarm faak opstelt as de tsjinstfaam fan in didaktysk program mei fêste marsrûtes.
  It loslitten fan dat nederlagenprogram betsjut in liberalisearring yn ’e poëzij en de poëzijkrityk: in praktisearjen fan wat Jabik Veenbaas yn syn essaybondel De lêzer is in duvel in ‘brede, tolerante poëtika’ neamt.39 Utspraken as fan Vaessens ferline jier yn Folia, dat postmoderne poëzij ‘[laat zien] dat we over bepaalde dingen niet meer nadenken’, ferskine yn dat ljocht as repressyf.40          
  Ekstreme globalisearring ropt spanningen op, dy’t by alle lykskeakeling nei yndividualiteit en autentisiteit sykje litte, yn in wrâld dy’t dêrby algeduerich yn it paad stiet. Dat wiist hinne nei de mooglikheid fan in mear regissearjende en tagelyk eksposearre rol foar it ‘subjekt’, yn ús gefal de dichter. Dy moast fan it postmodernisme syn besteansrjocht as skeppend yndividu ynleverje en kin sa njonkelytsen syn fyts werom easkje. Wat Joosten en Vaessens ‘de aanval op het humanistisch subjekt’ neame, is dêrom just no in handikap fan it postmodernisme.  Korrespondearjend dêrmei liket de ferballing fan de skriuwer út syn teksten noch teoretysk noch pragmatysk in twingende ûntjouwing. It is in iepen doar dat fersen net altyd in skriuwersyntinsje wjerspegelje, en dat lêzers bytiden oare betsjuttingen yn in tekst sjogge as dy’t de skriuwer der yn lein hat. Likegoed bliuwt in fers it einprodukt fan in dichter, in persoanlikheid: in noch net te bedjipjen, unyk neurologysk proses, dat fingerseinen nei toetsen stjoert, en dat op in stuit it sinjaal jout dat it fers yn in beskaat ûntjouwingsstadium bewarre, publisearre of weismiten wurde moat. Pfeijffer en Gerbrandy kinne har yn ’e hannen knipe. De skriuwer is noch net ôfskreaun.
  Foar de wissichheid: mei in nije ‘foarm-of-fint’ striid hat dizze romte foar de weromkear fan de skriuwer neat te krijen. De diskusje stie yn de jierren tritich yn in folslein oare kontekst as de hjoeddeistige, dy’t fuortkomt út ûnfrede oer it ferskil tusken it postmodernistysk program en de aksinten dy’t in ferskowend wrâldbyld yn de poëzij oanbringt. De nije poëzij is, lykas alle grutte poëzij, omfiemjend yn stee fan útslutend, dat wol sizze, is idealiter ‘foarm-én-fint’. It wienen júst postmoderne teoretisi dy’t, yn it spoar fan de âlde diskusje, keazen fóar it iene en tsjín it oare, en harren sa as radikalisearre opfolgers oanwize lieten fan de foarm-partij út it interbellum.    
  In oare ymplikaasje is de mooglike nije romte foar it soart poëzij dat him ek as maatskiplik kommentaar en maatskippijkrityk begripe litte wol. Hardcore postmodernisme hat per definysje muoite mei sokke poëzij, om’t wantrouwen tsjin werklikheidsbeskriuwingen en positive morele aksje ynherint is oan it postmoderne wrâldbyld. Dêrom koe Gerbrandy yn in resinsje fan In de waterwingebieden fan H.H. ter Balkt skriuwe: ‘En de poëzie, eens het bevoorrecht medium van orakelpriesters, boetepredikers en visionaire revolutionairen, is tandeloos geworden. De gezapigheid (..) heeft gezegevierd. Bestaat ze nog, de poëzie die de wereld wil veranderen?’41

Al te lyts lân
‘The good side of analytical philosophy is its consistent criticism of postmodernism,’ neffens Hilary Putnam.42 It trochsnijen fan de bân tusken taal en werklikheid troch it postmoderne tinken neamt Putnam in ‘dangerous aspect’. Dêr soe ferachting út bliken dwaan foar it humanistysk ideaal fan wierheid en foar it needsaaklikerwiis behyplike, mar natuerlike besykjen fan de minske om ta wiere útspraken oer himsels en de wrâld te kommen. Yn dat ferbân kin ek it hjoeddeiske humanisme-debat yn Frankryk tusken filosofen as André Comte-Sponville, Luc Ferry en Tzvetan Todorov neamd wurde. Foar dat debat wurdt omtinken frege op 8 febrewaris mei in Felix & Sofie-diskusje yn De Twentsche Club yn Amsterdam.
  It is yn dy humanistyske geast dat de postmoderne poëtika dy’t Joosten en Vaessens oanhingje, kritysk ûnderfrege wurde moat, bygelyks oer syn eksklusive pretinsje fan filosofysk ‘by de tiid te wêzen’. Ik ha besocht sjen te litten dat dy pretinsje net stipe wurdt troch it aktuele filosofyske debat of de world out there, dy’t ommers sels de postmoderniteit ter diskusje stelt. Yn dat ljocht binne de ‘ferballing’ fan de skriuwer en it ta swijen bringen fan syn ‘stim’ eksimplarysk foar de krisis dêr’t it postmodernisme as modernistyske krisisfilosofy yn telâne kommen is. 
  Ta beslút noch wat oer de ewige Widerkehr fan de diskusje oer poadium en poëzij. It wurdt hast fêste prik: ien kear yn de safolle tiid skriuwt der werris in ‘serieuze’ literator in leechlizzend artikel oer poadiumpoëzij. Ferline jier die Vaessens wat stof opwaaien mei syn krityk yn in stikje yn it FD43, dat oars net folle nijs befette nei Ilja Pfeijffer syn essay ‘De mythe van de verstaanbaarheid’ fan fiif jier lyn.44 Noch hieltyd is it debat net fierder as it stik fan de ‘fersteanberens’ en de ‘tagonklikens’ fan in protte poadiumpoëzij: eigenskippen dy’t neffens Vaessens (en Pfeijffer) de superioriteit fan de ‘kodearre’, ‘drege’ dichtkeunst bewize.
  Dat oardiel is troch in protte rap oanbrânde dichters fan de hân wiisd, spitigernôch yn bytiden wat ropperige reaksjes.45 Wat mear selsbetrouwen fan de kant fan de poadiumtigers hie men sa njonkelytsen ferwachte. It seit ommers himsels dat ek in tagonklik fers literêre kwaliteiten hawwe kin, bygelyks wat ferstechnyk, muzikaliteit of orizjinaliteit fan gedachte oanbelanget, noch ôfsjoen fan oare poëtyske effekten dy’t it poadium mooglik makket. Vaessens hifket it wurk fan in fleantúchmotormonteur op basis fan Johan Cruyff syn ideeën oer oanfallend fuotbal.   
  Al te lyts wurdt it lân fan de poëzij dêr’t beskate koades de moade dikteare. Poadiumdichters kinne har posysje ferstevigje troch omtinken te jaan oan alternativen foar it postmodernisme. By de earder neamde ‘postmodernisme-light’ dichters is it de fraach oft harren teksten sa goed passe yn it sketste byld fan wat postmoderne poëzij is.46 Nim it sizzen dat yn sokke poëzij gjin ‘stimme’ klinkt. In pear rigels út Tsead Bruinja syn nijste bondel Batterij, út it fers ‘De hof van de abdij’47:

je kwam bij me alsof we hijgend van een potje rennen voor de deur
met een smeltend ijsje in onze handen

drie hoog buiten klonk het klapperen van duivenvleugels
in de dakgoot het knetteren

mijn moed ik huurde een leger en beloofde opslag
voordat ze sneuvelden huwde ik hun vrouwen al uit

beet ik zachtjes in haar wang

De poëzijskôgings fan Joosten en Vaessens tsjûgje fan in skerp each foar dichtwurk dat har foarkar hat. Mar postmoderne poëzij hat problematyske kanten, dy’t it gefolch binne fan diskutabele filosofyske posysjes en pretinsjes. Yndie: Slick Willy hie ‘sexual relations with that woman’. The Gulf War did take place. Derrida waard ta de foarfaars samle op 8 oktober 2004.

*