OP IT SNIJPUNT FAN HUNKER EN HUVER

It hertlân fan Eppie Dam

Ofhâldich is it dichtwurk fan Eppie Dam (1953) yn it ferline wolris neamd, bygelyks troch Teake Oppewal yn de ynlieding by de Spiegel. Frjemd is it net, dat in dichter mei sa’n roppige, swalkjende ferbylding en sa’n grut technysk en taalkundich kinnen as Dam op tûzen-en-ien wizen seit wat er sizze wol. Hy skriuwt net allinnich lyryk mar ek sportfersen, fersen foar bern, fersen by skilderijen, fersen yn opdracht, geastlike lieten en liturgyen. Syn palet rint fan ierdsk oant himelsk, fan boartlik oant serebraal, fan anekdoatysk oant eksistinsjalistysk. Boppedat is er in grut útfiner fan metafoaren. Sa’n dichter kin al gau as ‘ôfhâldich’ of ‘yndirekt’ sjoen wurde, just om’t er safolle paden rinne lit nei it eigen hûs en hiem fan syn poëzij.
  In ûntjouwing nei in direkt-persoanliker dichterskip sette út ein mei syn njoggende bondel, De sachte tufkes fan dyn Lister (1993). Dy wie skreaun as neitins oan syn heit. Yn de opfolger De hûnsdagen (1994) is it bytiden as wit de dichter noch net earlik wat er mei dy nije frijheid oan sil, en yn it lichtfuottiger Leaf en nuddels (1998) brekt him it ferskaat oan ûnderwerpen en sjenres wer op. Mar syn tolfde bondel, it fan ’e wike by De Oare útjouwerij fan Goaitsen van der Vliet ferskynde Neigeraden it noarden, is fan dizze ûntjouwing ‘nei it sels ta’ sawol de gigantyske stap foarút as de magistrale bekroaning.

Hertstochtlik
Neigeraden it noarden is it hertstochtlike gefjocht fan in dichter tsjin de ferbittering oer syn jonkheid: ‘de kjeld en de neakenens fan in tiid sûnder freugde en ferbylding’, sa’t de achterflap seit. Fan Dam bekende tema’s as ferline, tiid en it minsklik tekoart foegje har hjir nei de wetten fan de klassike trageedzje oer ienheid fan tiid en plak: se drukke har út yn it subjektive belibjen troch ien minske fan ien lânskip. Hjir is dat it Eastergoaske gea oan de igge fan de Lauwerssee en om De Pomp hinne, dêr’t Dam berne is: it ‘noarden fan it noarden’.
  In streek fan hurde wyn, diken sûnder beammen, slyk, swiere klaai en in swiersettich leauwe. In ‘inerlik lânskip’ ek, letterlik in hertlân, dat yn hast alle fersen yn dizze bondel foarm jout oan wat de dichter oer himsels kwyt wol. Mei om’t Dam ek in stikmannich útstapkes makket nei Grinzer regioanen, wurdt de krite symboalysk foar it Hege Noarden. Of, om it deftich te sizzen, foar wat as in noardlike condition humaine sjoen wurde kin.
  Dat ‘hertstochtlike’ gefjocht fan saniis moatte wy frij letterlik nimme. ‘Hert’ komt as wurd of part fan in wurd yn leafst 19 fan de 40 fersen foar. Neigeraden it noarden is in gefjocht fan en om it hert: in striid dy’t útrint op in klinkende oerwinning foar de dichter. Op dizze siden komt Dam as yn in weropstanning út syn ferline ta nij libben. ‘Hjoed bin ik safier / dat ik my út klaai / in klopjend hert / boetseard ha’, seit tsjin de ein ‘Risus paschalis’, miskien wol it moaiste fers út de bondel. It is ek it fers dêr’t him op ’en dúdlikst it kristlike humanisme fan de dichter út ôfliede lit. Wat in winst yn ferliking mei it tradysjonele, dogmatyske leauwe dêr’t er mei grutbrocht is en dêr’t de bondel yn ‘Strofen ta herskepping fan ferline’ mei út ein set:

Storeingriis bliuwe inkeld de gebeden
dat wy yn adam ferlern ta weismiten keard
en yn jo eagen ohear net mear as jiskeslakken
ûnbekwaam ta freugde en ferbylding binne.

Fan sloopbal oant pinset
De fersen yn Neigeraden it noarden binne ûnderferdield yn fjouwer skiften: ‘It gleone knypeach fan de Grundig’, ‘Fan stream en sink de trage skepping’, ‘Oan it  fuottenein fan de oerskreau’ en ‘Hjoed litte fan de nacht de wynsels los’. Under elke skifttitel stiet in fers skean ôfprinte. It fers ûnder de earste skifttitel jout al dalik oan wat de dichter fan doel is mei syn bondel: ‘kinst dyn hûs ôfbrekke / de sloopbal / troch de muorren helje’. Dêrnei sil er hieltyd finer ridskip brûke moatte – lytse moker, beitel, fine beitel, pinset – om it hert net te reitsjen, ‘read fan grús’. It motyf komt yn it lêste skift werom, yn it fers ‘Inket út blaumodder’. ‘Ik frege Beitel om de moarntyd te forsearjen’, hjit it dêr. Mar fansels is it iennichste ridskip dat helpe kin om ‘ferlines gong yn oare banen’ te krijen, de pinne. ‘Pinne dan, stek! Tatoeëarje tekens fan genêzen. / Inket út blaumodder sil myn skepper wêze.’
  Foar sokke swierdere aksinten oer stiet de freugde oer de macht fan de poëtyske ferbylding, dy’t op elke side fan de bondel it heechste wurd hat. As Dam yn it earste fers, ‘Strofen ta herskepping fan ferline’, de himel boppe syn ferline ‘swart as bibelkaft’ tekenet, dan komt dêrnei dochs de pinne fan de dichter fan no om ’e hoeke, dy’t yn dat ferline kleuren by de rûs oanbringt. De ‘ljochtblauwe skodder’, de ‘reade slide fan in pakje Dushkind’, ‘tomaatoranje’ wimpels. Yn ’e sleatswâl ‘lalalaje de swanneblommen / as pearse dronkelappen nei de fingerbalke’.      
  Wa’t it skied tusken doe en no sa fûl yn ’e hûd brânt, wurdt jage op syk nei it hoe, wat en wêrom. Dam ferbyldet dy syktocht troch algeduerich oan te heakjen by eleminten út it lânskip. In goed foarbyld jout it fers ‘Beammen oan de Foijingawei’. In âlde foto fan dy dyk troch De Pomp lit sjen dat der eartiids beammen bylâns stienen. Mar yn de tiid dat de dichter dêr wenne wienen de beammen fuort. ‘Fier foardat in fleach my jage, / hie neakenens myn berteplak / al priisjûn oan it grutte sigen.’ Hie er ‘in begjin fan núnderjen yn it bloed’ field as se stean bleaun wienen? As der beskerming west wie? No moast er de ‘skraalste siken’ ynhalearje en de kjeld fan de wyn foar altyd opslaan yn ’e bonken.
  Yn ‘Wat blauwers’ sit behalve de bibel ek de literatuer as laach tusken it lânskip en de dichter yn. ‘Ik hierde yn Visvliet in fyts om te sjen (..)’, begjint it fers. Dat is fansels in ferwizing nei it fers ‘Moeder de vrouw’ fan Martinus Nijhoff út dy syn bondel Nieuwe gedichten (1934). Nijhoff begjint mei de ferneamde rigel ‘Ik ging naar Bommel om de brug te zien’. Nijhoff fytste net, lykas Dam, mar lei in minút of tsien yn ’t gers. Doe hearde er in frou op in skip dat ûnder de brêge troch fear, in frou dy’t psalmen song. ‘O, dacht ik, o dat daar mijn moeder voer. / Prijs God zong zij, Zijn hand zal u bewaren.’ Dam sjocht net syn mem, mar de ‘Unbarmhertige Barmen’ delkommen, en ek in ‘âlde stobbe, grimas fan de dea’, dy’t noch altyd it gnizen net litte koe.

Nea net songen blues
Nei it ynkringjende eksposee fan tema’s en motiven yn it earste skift, ferleit it twadde it omtinken fan it skied tusken doe en no nei it skied tusken see en lân. In polderlânskip. Slyk waard ta klaai yn in dreech bodzjen, ek fan Dam syn foarfaren. In kertierstaat lit de dichter yn it fers ‘Slyklaach’ swart op wyt sjen wat er djip yn himsels al ûntdutsen hie: ‘dat wy, / wat djipper yn ússels werom, / hieltyd neier oan de râne / fan it noarden kamen.’
  Dizze ûndúdlike kust, no wer lân, dan wer see, is laden mei symboalyske krêft en kin stean foar de jonkheid – it bern as de noch net ynpoldere minske – mar likegoed foar it frije oergongslân fan de poëzij. Fersen as ‘Eachweidzjend oer it waad’ en ‘Steltrinner’ litte dêr wat fan sjen. De ‘nea net songen blues’ fan de ‘blabberboeren’ yn ‘Noarderljocht’ wurdt orkestrearre mei de lûden fan ûnderskate soarten fûgels yn ‘Nacht fan de baltende balgen’. Ut de swiere klaai komme de meast diverse bylden omheech, bygelyks as de sinne ûndergiet boppe in poele fol mei farkeleinen en reidhinnen ‘en op har eilân fan ûnwittendheid / de swan it gouden aai’ útbriedt. Even sjoch ik Sjoerd Spanninga dêr by dy poel omrinnen.
  It noarden fan it noarden is bedoarn troch ‘stikeltriedden teisters’, in ‘woekerjende staar’ en ‘ientûtmemmetaal’, hjit it yn ‘Myn lân’. Dêr jout de dichter him net by del. ‘Net ivich sil de kantsjesnijde geast yn fâlden’, skriuwt er. Dat ‘yn fâlden’ hat ferskate betsjuttingen en is hjir prachtich fûn. ‘It moai yn ’e fâlden witte te lizzen’ betsjut: him moaier foardwaan as er is. ‘Yn ’e fâlden bliuwe’ is net fan ’t sintrum reitsje. ‘Eat yn ’e jamkste fâlden slaan’: eat goedprate, krekt dwaan as is der neat mis.
  Dy tiid fan it toaniel om ’e leave frede is foarby. Tiid en wurd foarmje de dragline dêr’t Dam de âlde grûn mei werskept. Hy klaut om genede yn ‘it lân dêr’t ik mei grizend hert nei taal.’

Liplêzen hertstocht
Yn it tredde skift, ‘Oan it fuottenein fan de oerskreau’, komme yn de inerlike panorama’s fan Dam taal en byld op de foargrûn te stean. It noarden fan it noarden wurdt in lân dêr’t it hege wurd der net út komt. In lân mei ‘iggen fan ynbannigens’, dêr’t moardkûlen besegele bliuwe, tongen har yn riedsels wine en in wink tidicht ‘op it boe en ba fan de liplêzen hertstocht’ (‘Delta’). Yn ‘Neigeraden it noarden’, it titelfers, swije de nachten om de leave frede, is it each de stille nomade fan it nimmenslân en ‘rêde har nauwerneed út it neakene / strôtgat de stribbige fonemen fan de begearte’.
  Yn de hoare stilte fan sok moanne-lânskip kin allinnich de keunst rêding bringe. It fers ‘Hân fan de skilder’, skreaun by it skilderij ‘Paarse paarden’ (1927) fan de Grinzer Ploeg-skilder Johan Dijkstra, seit safolle:

O keunstners fan de kâlde grûn,
besparje jim de ferve en de inket
net, mar lied dit gea de nacht yn
fan it fjouwerskonkich dûnsjen.
Teploegje, jim skilders, en dichters,
ferbyldzje, wuolje óm dit yn himsels
behurde lân en lit fan oerdwealskens
har loften ivich liboaits.

Oare fersen by wurk fan Ploeg-skilders binne ‘It paad te gean’ (‘Koopvrouw op landweg’ fan Jan Altink út 1925) en ‘Hûs fan ljocht’ (‘Dorpsstraat te Leens’ fan Hendrik Werkman út 1926). De skilderijen binne yn de bondel ôfprinte; dat fan Jan Altink stiet op it omslach. It gesicht fan de rinnende frou hat deselde griene kleur as de greiden. It hûs fan Werkman is it ‘âlderhûs’. Werkman, seit de dichter, hat net de klaai fan de diken skrabe of dong en rust op syn palet bemongen om it te skilderjen, mar syn kwaste dope yn ’e noardersinne: ‘fan jongs ôf songen moat syn mem ha, / út leafde boud syn went (..).’

Befrijing
Neffens Johannes 20:5 leinen nei de weropstanning fan Jezus yn syn grêf noch de wynsels dy’t om syn lichem sieten en de doek dy’t syn holle beduts. Dat is de achtergrûn fan de titel fan it fjirde skift, ‘Hjoed litte fan de nacht de wynsels los’. Sil wat der yn ús siele printe stiet, op ’en doer slite? Sil de inketfret syn wurk dwaan? Dat freget de skeanprinte strofe ûnder de skifttitel. Befrijing, dêr sil it hinne.
  Dam is in dichter mei in grutte foarleafde foar metafoaren, sa’t ik al sei. In foarbyld fan sa’n metafoar dy’t in fers lang folhâlden wurdt, jout ‘Broei’. Lykas it foargeande fers ‘Swellen, twa ûlen’ brûkt dat de boere-skuorre as metafoar foar it brein fan de dichter. Yn syn holle lizze ‘bitter- / krûden oan de krún ta loege as oan de spanten / ta in skuorre hea’. It ferline liket geef te plak brocht, mar ynwindich broeit it yn ’e golle. Faaks sil de djip bestoppe geast oait noch in gloppe teppe kinne: ‘in azemgat beskrept troch eigen hân’.
  By beide skuorre-fersen moast ik in momint tinke oan de lêste strofen fan it fers ‘Om maeije hinne’ fan Obe Postma út dy syn earste bondel Fryske lân en Fryske libben (1919):

De skuorre is leech; troch d’ iepen doar
Flean rêd de sweltsjes nei boppen;
It spinreach toutert, yn golle-sté
Steane de keallen to roppen.

It jonge foarjier is yn ’t Fryske gea!
Dou hearst’ it al binnensmuorre,
Yn kouwerop en fûgelsang
En ’t winesûzjen troch de lege skuorre.

Myldens en leafde brocht it noarden fan it noarden te min; in leechte dy’t allinnich yn en troch de keunst en it skriuwen folle wurdt. ‘Bytiden laitsje ik ek noch, / bin ik oan ’t healwiizjen, / boartsje ik, / bin ik minske’, beslút ‘Risus paschalis’. It is de letterlike oersetting fan it sizzen fan de Romeinske skriuwer Plinius de Jongere, dat as motto boppe it fers stiet: Aliquando praeterea rideo, / jocor, ludo, homo sum. ‘Risus paschalis’ is it peaske-laitsjen oer de dea, dat de rou oer de passy-tiid ferdriuwt en de oerwinning op de hel fiert.

‘Tichte’ fersen
De taal dy’t Dam yn dizze bondel fûn hat, op ‘it snijpunt fan hunker en huver’ sa’t it skeanprinte fers ûnder de tredde skifttitel it seit, is op himsels in essay wurdich. De toan, de kleur, it lûd fan dy hoekige én linige taal lit him faaks it bêste oantsjutte mei wat de dichter oer de stimme fan de Grinzer sjonger Ede Staal seit yn it fers ‘Ut koalsie, krûd en koper’:

Ferjou him syn bytiden sinters sentimint,
al tsjotterdûnsjend op in brulloftsankje,
dizze kielklang hurd en griis as himelgetten
izer, mar tagelyk sa bûchsum
as read-amjend smeiwurk op it ambyld
fan midwinter, ús earder kjeld fertalend
nei in djippe gloede wûn út drôvens.

Dêr’t syn eardere bondels wolris te lijen hienen fan oerdiedich einrym, folget de dichter yn Neigeraden it noarden in subtilere stratezjy meidat er oerweagjend gebrûk makket fan rimen en healrimen binnen de rigels. De gedichten binne skreaun yn in frije mar dochs klassike styl: der stiet gjin wurd tefolle. Dam is hjir in bouwer mei wurden: hy brekt en mitselet wer op, slipet, mjit, mjit nochris en skriuwt op dy wize ‘tichte’ fersen – alles hat mei alles te krijen. As der healwei ‘Risus paschalis’ stiet: ‘Peaskjend oer Gods ierde / praten wy de dagen sompigens oan’, dan bringt it wurd ‘peaskjend’ ek wer de earste rigel fan dat fers yn it omtinken: ‘Wa’t troch drits en weaze helle is’. Ommers, ‘peaskjend’ leit ticht by ‘peazgje’.
  Dy fers-ynterne gearhing wurdt wjerspegele op it nivo fan de bondel, meidat alle fersen yn Neigeraden it noarden yn tsjinst stean fan it dragende idee. Dat makket it lêzen fan dizze poëzij bytiden ta in benearjende ûnderfining. Ferheardens oer de ôfgrûnen dy’t bleatlein en bedjippe wurde wikselet ôf mei bewûndering foar de rike ferbylding dêr’t dat mei bart en respekt foar de grutte ambachtlikheid dy’t hjir hast achteleas oer de mear as 50 siden útstruid wurdt.
  Acht jier lyn skreau Dam yn it fers ‘yn it djipst fan myn gedachten’ út De hûnsdagen:

klonkst myn poëzij
mar ienkear ûnmeilydsum hurd
blonkst mar as in swurd
om te skieden nacht en dei

Dy bea is bewierheid wurden. Eppie Dam hat it oandoard en gean de konfrontaasje oan mei syn hertlân. Yn syn dochs al ymposante oeuvre hat dat mei ôfstân de bêste bondel opsmiten.

Neigeraden it noarden is troch De Oare útjouwerij prachtich útjûn: bûn, mei histoaryske foto's oan de binnenkant fan it omslach en mei ynleine kleureprintsjes fan de skilderijen.

*

Eppie Dam, Neigeraden it noarden (De Oare útjouwerij, Eanske 2004)

Boekhannel De Tille